Παρά την παραδοσιακή για τα ελληνικά εκδοτικά πράγματα πλούσια παραγωγή τίτλων με μαρξιστική ή ευρύτερα αριστερή θεματολογία, το έργο του Αντόνιο Γκράμσι, σε αντίθεση με άλλους κατά τεκμήριο λιγότερο σημαντικούς στοχαστές της δικής του πλευράς, παραμένει στη χώρα μας λίγο προσιτό και ακόμη λιγότερο γνωστό.
Οι αιτίες γι’ αυτό είναι ποικίλες: Είναι οι συχνά δύστροπες ελληνικές μεταφράσεις και εκδόσεις του έργου του, το οποίο, καθώς γράφτηκε σε μεγάλο βαθμό υπό φρικτές συνθήκες, δεν έχει συστηματικό χαρακτήρα. Είναι, ταυτόχρονα, η αντικειμενική δυσκολία της εσωτερικής κατάταξης του Γκράμσι σε κάποιο επιμέρους μαρξιστικό στρατόπεδο αφού, χωρίς ποτέ να εγκαταλείπει την κομμουνιστική ορθοδοξία, επιχειρεί ωστόσο μια βαθιά και τολμηρή ανανέωση της μαρξιστικής σκέψης και πρακτικής. Είναι τέλος, ίσως, η δύσκολη σχέση της ελληνικής Αριστεράς, στις δύο της κύριες σήμερα εκφάνσεις –της κομμουνιστικής και της ριζοσπαστικής– με την ιστορική πορεία και τις επιλογές του ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Άλλωστε, όπως συνήθως συμβαίνει εκατέρωθεν του ιδεολογικού φάσματος, η εγγραφή ενός προσώπου στο παραταξιακό μαρτυρολόγιο μάλλον αποθαρρύνει παρά ενθαρρύνει την εμβάθυνση στο έργο και τη σκέψη που παρήγαγε.
Αυτή η απουσία εμβάθυνσης καταδεικνύεται εξάλλου από την πρόχειρη και συχνά παρεξηγημένη χρήση στον δημόσιο διάλογο των δύο ευρύτερα γνωστών συνεισφορών του Γκράμσι: της επεξεργασίας των εννοιών αφενός της ηγεμονίας, αφετέρου του οργανικού διανοούμενου. Η επίκλησή του από πολιτικούς φίλους του περιορίζεται συχνά στην αναγνώριση της γενικής και πλέον γενικώς αποδεκτής ανάγκης να μην παραγνωρίζεται η υπερδομή –η κουλτούρα, η παιδεία, η δημόσια σφαίρα– έναντι της πάντα καθοριστικής σημασίας οικονομικής βάσης. Από την άλλη πλευρά, των πολιτικών του αντιπάλων, ο Γκράμσι αναφέρεται ως ο θεωρητικός πρόδρομος και θεμελιωτής του σύγχρονου «πολιτισμικού μαρξισμού» και των επιμέρους ετερόκλητων συστατικών που συχνά προσάπτονται σ’ αυτόν. Εσφαλμένα και αδίκως όμως, καθώς, για παράδειγμα, η αφετηριακή θέση πολλών από αυτά τα υποτίθεται επίγονα κινήματα, ότι δηλαδή οι επιμέρους πολιτικές και κοινωνικές αφηγήσεις είναι μεταξύ τους ασύμβατες και άρα δεν είναι εφικτός ο κριτικός διάλογος μεταξύ των φορέων τους, δεν συμβιβάζεται με την έμφαση που αποδίδει ο Γκράμσι στην αντικειμενικότητα της αλήθειας.
Αυτό το βιβλιογραφικό κενό και αυτή την παρεξήγηση φιλοδοξεί να καλύψει η μονογραφία του Δημήτρη Δημητράκου, που αποτελεί επεξεργασία της διδακτορικής του διατριβής την οποία υποστήριξε στη Γαλλία σαράντα χρόνια πριν, το 1981.
Πρόκειται για ένα κείμενο που διαβάζεται ταυτόχρονα σε δύο επίπεδα: Αφενός και διακηρυκτικά είναι μια εμπεριστατωμένη μελέτη για την ιστορική πλαισίωση της πνευματικής διαδρομής του Αντόνιο Γκράμσι και τον προβληματισμό του σχετικά με την κατάκτηση της εξουσίας, τις προϋποθέσεις της και την απαιτούμενη προς τούτο στρατηγική. Αφετέρου, είναι η αποτύπωση της διανοητικής πορείας που οδήγησε τον Δημητράκο να απορρίψει τον μαρξισμό και να στραφεί προς τον φιλελευθερισμό καθώς, όπως συμπέρανε στην πορεία της μελέτης του, ο φιλόδοξος γκραμσιανός στόχος της ανανέωσης του μαρξισμού και της μετατροπής του σε ανοιχτό σύστημα όπου θα κυριαρχεί η κριτική και ορθολογική στάση είναι εγγενώς μη επιτεύξιμος.
Η ηγεμονία ως κριτική συναίνεση
Βασικό ενδιαφέρον του Γκράμσι είναι η μετατροπή των υπεξούσιων κοινωνικών ομάδων σε ιθύνουσες και η κατάκτηση της εξουσίας εκ μέρους τους. Το πρόγραμμα που διατυπώνει στην κατεύθυνση αυτή έχει δύο διαστάσεις: την αμιγώς πολιτική και την παιδευτική. Αναγνωρίζοντας ότι οι ιδιαίτερες συνθήκες της Ιταλίας και ευρύτερα της Δύσης διαφοροποιούν τον εκεί αγώνα για την κατάκτηση της εξουσίας από την πρακτική επιτυχία της αντίστοιχης λενινιστικής στρατηγικής στη Ρωσία της εποχής, διευρύνει την έννοια της ηγεμονίας από την αμιγώς μαρξιστική, αυτή της πολιτικής κυριαρχίας και της δικτατορίας του προλεταριάτου, δίνοντάς της επιπλέον το περιεχόμενο μιας διανοητικής και ηθικής υπεροχής, που προϋποθέτει τη συναίνεση των κυβερνωμένων και οικοδομείται πάνω σε αυτή.
Για τον Γκράμσι, το επαναστατικό υποκείμενο πρέπει να διευρυνθεί μέχρι του σημείου που θα περιλάβει ολόκληρη την ανθρωπότητα. Αυτό με τη σειρά του προϋποθέτει την πλήρη απορρόφηση της πολιτικής κοινωνίας από την κοινωνία των πολιτών και τη μετατροπή της παθητικής συναίνεσής της στο δόγμα και τις επιλογές της πολιτικής και διανοητικής ελίτ σε ενεργητική. Για να αποκτήσουν όντως οι υπεξούσιοι ηγεμονικές δυνατότητες χρειάζεται να υιοθετήσουν συνειδητά τη μαρξιστική κοσμοθεωρία μέσα από μια κριτική διαδικασία ορθολογικής θεώρησής της.
Για την επίτευξη αυτού του βαθιά παιδευτικού στόχου, και με την πεποίθηση ότι ο μαρξισμός αντιπροσωπεύει την αλήθεια, ο Γκράμσι απορρίπτει τα χρησιμοθηρικά, τακτικά πολιτικά ψεύδη. Τονίζει ότι καθήκον του πολιτικού είναι να λέει την αλήθεια, και αυτό του δημοκράτη φιλοσόφου και παιδαγωγού είναι να επιδιώκει την αντικατάσταση των λαϊκών, φολκλορικού χαρακτήρα γνώσεων και πεποιθήσεων του κοινού νου με αντικειμενικές αλήθειες που μπορούν να επιφέρουν τον μετασχηματισμό του περιβάλλοντος μέσω της διαμόρφωσης μιας έλλογης βούλησης.
Ταυτόχρονα, παρά τη σταθερή πειθαρχία του στη σταλινική ηγεσία της Σοβιετικής Ένωσης, ο Γκράμσι παραμένει εμφατικά αντιδογματικός. Ζητά τον κριτικό έλεγχο τόσο της μαρξιστικής θεωρίας, πιστεύοντας ότι είναι ο μόνος τρόπος για την απαραίτητη συνεχή ανανέωση και τελειοποίησή της, όσο και των πολιτικών αποφάσεων της κομμουνιστικής ηγεσίας. Παραμένοντας εντός γραμμής, επιδιώκει ουσιαστικές αλλαγές.
Και η Ανοιχτή Κοινωνία;
Ωστόσο, το φιλόδοξο και έντιμο πρόγραμμά του για τη διανοητική και ηθική αναμόρφωση της κοινωνίας είναι αδύνατο να συμβιβαστεί με τον απόλυτο ιστορικισμό του. Η κριτική την οποία τοποθετεί στο επίκεντρο του στοχασμού του έχει συγκεκριμένες προϋποθέσεις: την ελευθερία σκέψης και λόγου και την ενθάρρυνση της στοιχειοθετημένης διαφωνίας, την αναγνώριση της αλήθειας ως ρυθμιστικής αρχής πέρα και πάνω από τις σκοπιμότητες της πολιτικής συγκυρίας, την τολμηρή αναγνώριση της επισφάλειας της ανθρώπινης γνώσης και του ανοιχτού μη ντετερμινιστικού χαρακτήρα της προσπάθειας για τη διεύρυνση των οριζόντων της.
Αυτή η ανεπίλυτη ένταση την οποία επισημαίνει και αναδεικνύει ο Δημήτρης Δημητράκος δεν αφορά συνεπώς μόνο τις συγκεκριμένες στρατηγικές επιλογές του κομμουνιστικού κινήματος επί Στάλιν. Πολύ βαθύτερα, έχει να κάνει με τον νομοτελειακό χαρακτήρα της μαρξιστικής σκέψης. Από την αφετηριακή πεποίθηση ότι η ιστορία δεν μπορεί παρά να έχει ως τέλος της τον κομμουνισμό, είναι μικρό το βήμα της απόρριψης της κριτικής ως μιας αχρείαστης καθυστέρησης αυτής της πορείας. Και αυτό βεβαίως αφορά κάθε αντίστοιχη νομοτελειακής φύσης βεβαιότητα, ανεξαρτήτως της τοποθέτησής της στο ιδεολογικό φάσμα. Αν η αλήθεια είναι δεδομένη και ήδη γνωστή, τότε η κριτική της αμφισβήτηση παρέλκει και υπονομεύει τον τελικό στόχο.
Έχοντας μαθητεύσει δίπλα στον Καρλ Πόππερ πριν καταπιαστεί με τον Γκράμσι, ο Δημήτρης Δημητράκος αναγνωρίζει στη σκέψη του τελευταίου αναγκαία συστατικά της ανοιχτής κοινωνίας, όπως η έμφαση στην αλήθεια και την κριτική, ο αντιδογματισμός, ο σεβασμός έναντι της κοινωνίας των πολιτών και των επιτευγμάτων της επιστήμης· και εντοπίζει ότι η επίτευξη αυτών των ευγενών στόχων είναι εφικτή μόνο στο πλαίσιο της φιλελεύθερης δημοκρατίας, μιας θεσμικής διαρρύθμισης εμμενώς αντι-ιστορικιστικής που δίνει έμφαση στην αποτελεσματικότητα των κανόνων και των διαδικασιών έναντι της επίτευξης συγκεκριμένων χειροπιαστών αποτελεσμάτων. Το δημοκρατικό κομμάτι του γκραμσιανού προγράμματος προϋποθέτει, με άλλα λόγια, τη φιλελεύθερη, ανοιχτή κοινωνία.
Ένα εκδοτικό γεγονός
Η μονογραφία του Δημήτρη Δημητράκου για τον Γκράμσι συνιστά εκδοτικό γεγονός. Το βιβλίο του είναι σημαντικό έργο αναφοράς τόσο για τον ειδικό μελετητή, όσο και για αναγνώστες με γενικό ενδιαφέρον στην πολιτική θεωρία και ιστορία.
Ιδιαίτερα το γλωσσάρι, τα σύντομα βιογραφικά σημειώματα των προσωπικοτήτων που αναφέρονται στο έργο, η εκτεταμένη βιβλιογραφία, το χρηστικό ευρετήριο ονομάτων και θεμάτων καθώς και το συνοπτικό χρονολόγιο της ζωής και του έργου του Γκράμσι είναι πολύτιμα βοηθήματα μελέτης και καταδεικνύουν την προσοχή που δόθηκε στην προετοιμασία του βιβλίου. Μικρή παραφωνία, τα ορθογραφικά σφάλματα που παρεισέδυσαν κυρίως στο επίμετρο, καθώς και οι ημιτελείς λεζάντες των φωτογραφιών στις σελίδες 284 και 291.
Η ακεραιότητα με την οποία αντιμετωπίζει το θέμα του ο συγγραφέας και ο βαθύς σεβασμός του προς την προσωπικότητα και το έργο του Αντόνιο Γκράμσι, όπως αυτός διαφαίνεται σε ολόκληρο το κείμενο, αφαιρούν κάθε προκατάληψη με την οποία θα προσέγγιζε πιθανότατα ένα τέτοιο πόνημα ο αναγνώστης που θα έσπευδε σε πρόωρα συμπεράσματα, εκκινώντας από τη σημερινή ιδεολογική απόσταση του συγγραφέα από τον μαρξισμό. Άλλωστε, η ταυτόχρονα ποππεριανή και γκραμσιανή προσήλωση στην αλήθεια και την κριτική που διέπει την ανάλυση του Δημήτρη Δημητράκου αναδεικνύουν τον επιστημονικό χαρακτήρα του βιβλίου και το ανυψώνουν πάνω και πέρα από μικρής σημασίας ιδεολογικές διαμάχες.
Η κριτική στάση, την οποία προέκρινε ο Αντόνιο Γκράμσι με κόστος την ίδια του τη ζωή, συνεπάγεται ότι οι πλέον ενδιαφέρουσες προτάσεις είναι αυτές που διατυπώνονται με σκοπό να διευρύνουν τολμηρά τον ορίζοντα της γνώσης, αναλαμβάνοντας πρόθυμα τον κίνδυνο της διάψευσής τους. Η ανεπίλυτη ένταση ανάμεσα στην κριτική στάση και τον ιστορικισμό του Γκράμσι δεν μειώνει τη σημασία του στοχασμού του. Αντιθέτως, καταδεικνύει την ανάγκη της διανοητικής εντιμότητας, της αναγνώρισης της σφαλερότητας, της ενθάρρυνσης της διαρκούς προσπάθειας για προαγωγή της γνώσης και της ανθρώπινης κατάστασης μέσα από την εξάλειψη των λογικών σφαλμάτων και των διαψευσμένων θέσεων – ηθικές επιλογές που θεμελιώνουν την Ανοιχτή Κοινωνία και τις οποίες, παρά τις σημαντικές επιμέρους διαφορές τους, μοιράζονται τα τρία κύρια πρόσωπα του βιβλίου: Γκράμσι, Πόππερ και Δημητράκος.
