Εις Μνήμην

Ο Αντώνης Μανιτάκης υπήρξε ιδιαίτερη προσωπικότητα για πάρα πολλούς λόγους. Καταρχάς, υπήρξε πραγματικός δάσκαλος. Οι καλοί επιστήμονες, υπό την έννοια αυτών που παράγουν σοβαρό και πρωτότυπο συγγραφικό και ερευνητικό έργο, μπορεί να είναι πολλοί. Δάσκαλοι όμως, υπό την έννοια αυτών που συναρπάζουν και γοητεύουν τους φοιτητές τους, είναι λιγότεροι. Ίσως γιατί η καλή διδασκαλία στηρίζεται στο ταλέντο της μεταδοτικότητας. Και απ’ αυτό ο Αντώνης Μανιτάκης είχε άφθονο. Δεν είχε όμως μόνον αυτό. Είχε και άλλα χαρακτηριστικά που τον έκαναν χαρισματικό στη διδασκαλία. Κυρίως ήταν πολύ γλυκός άνθρωπος και αυτό του «έβγαινε». Επίσης, το λόγο του διέπνες η ηρεμία, η πραότητα, η οποία προφανώς στηριζόταν στην έμφυτη ευγένεια του χαρακτήρα του και στην έλλειψη αλαζονείας.

«Βρε καλώς τον! Ήρθες τελικά», είπε ο Λουί ντε Φινές.

«Άργησες» είπε ο Βασίλης. «Τι έκανες χωρίς εμάς εκεί κάτω;»

«Το μέλλον ανήκει σε όσους δεν φοβούνται το κενό», είπε ο Βαλέρ.

«Άρχισες πάλι!» είπε ο Λουί ντε Φινές.

«Η ύπαρξις τελείται εν κενώ, μπροστά στο κενό, πίσω απ’ το κενό, υπέρ του κενού», είπε ο Βαλέρ.

«Η διαφορά συνίσταται στον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε το κενό», είπε ο Βασίλης.

«Πρέπει, λοιπόν, να ανοίξουμε και πάλι την αυλαία για να παίξουμε το δράμα της ύλης;», ρώτησε ο Λουί ντε Φινές.

Πέθανε σε ηλικία 96 ετών ο Γιούργκεν Χάμπερμας, από τους πιο επιδραστικούς φιλοσόφους και διανοούμενους στη μεταπολεμική Γερμανία, βασικός εκπρόσωπος της Σχολής της Φρανκφούρτης και παθιασμένος υποστηρικτής της εμβάθυνσης της ευρωπαϊκής ενοποίησης, στην κατεύθυνση ενός μοντέλου που θα παραπέμπει στις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης. Ο θάνατός του ανακοινώθηκε το Σάββατο, 14 Μαρτίου 2026, από τον εκδοτικό οίκο Suhrkamp, που εξέδιδε τα βιβλία του.

Παρακολούθησα από πολύ νωρίς τη σκέψη και τη διαδρομή του Αντώνη Μανιτάκη, ενός κορυφαίου συνταγματολόγου, εξαιρετικού δασκάλου, αλλά και ενός μαχητικού διανοούμενου που επέλεξε να κωπηλατεί κόντρα στο ρεύμα. Ενός στοχαστή που συνδύαζε την επιστημονική γνώση με τη δημόσια παρέμβαση, τη θεωρία με την πράξη. Αναγνωστικά ήρθα σε επαφή μαζί του το 1980 μέσα από τον Πολίτη –ενός περιοδικού που από τη δεκαετία του 1970 αποτέλεσε μοναχικό βράχο σοβαρής σκέψης μέσα στη θάλασσα της ξύλινης γλώσσας της Αριστεράς– με ένα από τα πρώιμα θεωρητικά του κείμενα για τη «Σχέση του κράτους και της κοινωνίας στην πολιτική φιλοσοφία του Χέγκελ», στο οποίο ο γερμανός στοχαστής υπεδείκνυε έναν διαφορετικό δρόμο από τις θεωρίες του φυσικού δικαίου για τη συνάρθρωση του ατομικού με το γενικό συμφέρον μέσα στην ιδιωτική-αστική κοινωνία.

Πέθανε, σε ηλικία 82 ετών, ο ομότιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), Αντώνης Μανιτάκης, ο οποίος είχε διατελέσει υπουργός Εσωτερικών και υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στην τρικομματική κυβέρνηση Σαμαρά.

Πέθανε σε ηλικία 99 ετών η καθηγήτρια ιστορίας Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, με σημαντικό έργο για το Βυζάντιο.

Μια σπουδαία μεταφράστρια αστυνομικής λογοτεχνίας από τα γαλλικά στα ελληνικά, η Αργυρώ Μακάρωφ, δεν υπάρχει πια. Απεβίωσε έπειτα από μακράς διάρκειας ασθένεια. Ήταν η φωνή του Ζωρζ Σιμενόν στα ελληνικά: όλα τα βιβλία του γάλλου συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων στις εκδόσεις Άγρα, πλην ενός, έχουν μεταφραστεί από την Αργυρώ Μακάρωφ.

Για το κείμενο που θα διαβάσετε πρέπει να σας ενημερώσω ότι δεν είμαι ούτε δημοσιογράφος ούτε πολιτικός (ακόμη τουλάχιστον), αλλά ούτε καλλιτέχνης.  Είμαι ένας έφηβος που έτσι όπως ήρθαν τα πράγματα άκουσα κι εγώ για μεγάλο κομμάτι των παιδικών μου χρόνων τραγούδια του Διονύση Σαββόπουλου. Kαι δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτό το κομμάτι, γιατί όπως έχει πει και ο ίδιος θα είναι πάντα εκεί, να μας θυμίζει τις παλιές εποχές μέσα από τα τραγούδια του (αυτό το είδα σε τίτλο στην εφημερίδα).

Ήταν σπουδαίος, ακόμα και για εκείνους που τον γνώρισαν μόνο από τον κινηματογράφο – εν προκειμένω, από την ταινία Ερωτευμένος Σαίξπηρ για την οποία τμήθηκε με Όσκαρ πρωτότυπου σεναρίου, αλλά κι από το θεατρικό  Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί, που επίσης έγινε ταινία το 1990. Πρόκειται για τον Τομ Στόπαρντ, σπουδαίο βρετανό θεατρικό συγγραφέα, εξέχοντα και επιδραστικό, βαθύ γνώστη του Σαίξπηρ, του Μπέκετ, του Πίντερ, του Τζόυς, βραβευμένο όχι μόνο μια φορά με το σπουδαίο θεατρικό βραβείο Τόνυ, ο οποίος πέθανε στις 29 Νοεμβρίου 2025, σε ηλικία 88 χρόνων.

Ο ποιητής Τάσος Γαλάτης υπήρξε ένα από τους αγαπημένους, τους καλύτερους φίλους μου από το 1980 περίπου μέχρι σήμερα. Η ποίησή του, εμπνευσμένη από την αρχαία ελληνική μυθολογία, διαπνέεται από μια παράδοξη παραδοχή: της ήττας του ανθρώπου σε έναν κόσμο περιστοιχισμένο από δυνάμεις με τις οποίες είναι αδύνατον να αναμετρηθείς στα ίσα. Πέθανε στα 87 του – και το ξέρω ότι είναι φτωχός ο πικρός αποχαιρετισμός που ακολουθεί…