Μαρίλια Λυκάκη, Αιχμάλωτοι στο Βυζάντιο. Συμβολή στη μελέτη του ζητήματος των αιχμαλώτων πολέμου (6ος–11ος αιώνας), Ασίνη, Αθήνα 2024, 390 σελ.
Sverrir Jakobsson, Οι Βάραγγοι. Στην άγια φωτιά του Θεού, μετάφραση: Πασχάλης Ανδρούδης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Αθήνα 2025, 288 σελ.
Αν επιχειρήσει κανείς να διαβάσει παράλληλα δύο πρόσφατες μελέτες που, εκ πρώτης όψεως, κινούνται σε διαφορετικά πεδία της μεσαιωνικής ιστορίας, διαπιστώνει ότι στην πραγματικότητα συνομιλούν γύρω από έναν κοινό άξονα: τη διαχείριση της ανθρώπινης κινητικότητας σε έναν κόσμο βίας, πίστης και θεσμικής ευρηματικότητας. Δεν αποτελούν απλώς δύο επιτυχημένες μονογραφίες. Μαζί, συνθέτουν μια ευρύτερη εικόνα του Βυζαντίου ως μηχανισμού που μετατρέπει τη μετακίνηση ανθρώπων —εκούσια ή ακούσια— σε πολιτική, οικονομική και συμβολική ισχύ.
Roderick Beaton, Γιώργος Σεφέρης: Περιμένοντας τον άγγελο (νέα, αναθεωρημένη έκδοση), μετάφραση από τα αγγλικά: Μίκα Προβατά-Carlone, Πατάκη, Αθήνα 2026, 672 σελ.
Η επανέκδοση της βιογραφίας του Γιώργου Σεφέρη από τον Ρόντρικ Μπήτον είναι μια αφορμή επαναγνωριμίας με έναν ποιητή που είναι ιδιαίτερα δημοφιλής. Στηριγμένο σε συστηματική και εξονυχιστική έρευνα από έναν συγγραφέα που λατρεύει τον ποιητή και, πριν επιχειρήσει να ανασυστήσει τη ζωή του, γνωρίζει άριστα το έργο του, το βιβλίο αυτό ξεναγεί τον αναγνώστη του σε μια άλλη εποχή, σε ένα αξιοσημείωτο ήθος. Αλλά η μεγαλύτερη αρετή του βιβλίου είναι η απεξάρτηση από τον ίδιο τον βιογραφούμενο. Και τούτο αξίζει να σημειωθεί ως άλλη μια διάσταση αντικειμενικότητας. Ο Μπήτον δεν αποδέχεται a priori τις απόψεις του Σεφέρη, αλλά τις εξετάζει κριτικά, κάτι που απουσιάζει από τις περισσότερες εγχώριες μελέτες, οι οποίες συνήθως ανυψώνουν τον ποιητή σ’ ένα ιδεατό βάθρο θαυμασμού.
Μελ Γκίμπσον, Αντιρρησίας συνείδησης (Hacksaw Ridge). Έγχρωμη αμερικανική πολεμική δραματική ταινία, παραγωγής 2016. Σενάριο: Άντριου Νάιτ - Ρόμπερτ Σένκαν. Πρωταγωνιστούν: Άντριου Γκάρφιλντ, Σαμ Γουόρθινγκτον, Βινς Βον, Τερέζα Πάλμερ. Διάρκεια: 139΄
Τέρενς Μάλικ, Μία κρυφή ζωή (A hidden life). Έγχρωμη αμερικανική δραματική ταινία, παραγωγής 2019. Σενάριο: Τέρενς Μάλικ. Παίζουν: Όγκαστ Ντιλ, Βαλερί Πάχνερ, Ματίας Σένερτς, Μπρούνο Γκαντζ. Διάρκεια: 174΄
Αυτές τις μέρες, με τις καταιγιστικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, θυμήθηκα ένα διήγημα που έγραψα πριν από τρία χρόνια με τίτλο «Η λιποταξία». Είχε αφορμή τη μαζική επιστράτευση το καλοκαίρι του 2022 από τον ρώσο πρόεδρο Πούτιν και τη φυγή πολλών νέων ανδρών από τη χώρα προκειμένου να την αποφύγουν. Το γεγονός αυτό δημιούργησε για λίγο τη φρούδα ελπίδα πως ίσως ο πόλεμος τελειώσει.
Φέτος συμπληρώνονται 220 χρόνια από την έκδοση της Ελληνικής Νομαρχίας, του «σπουδαιοτέρου μνημείου πολιτικής θεωρίας του νεοελληνικού Διαφωτισμού», σύμφωνα με τον Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη.[1] Το έργο, το οποίο σώζεται σε ελάχιστα αντίτυπα, επανεκδόθηκε στα μέσα του 20ού αιώνα από τον Ν. Β. Τωμαδάκη και, λίγο αργότερα, από τον Κώστα Βαλέτα, σε συγκρουσιακό κλίμα τόσο για την εκδοτική πρωτιά, όσο και για την ερμηνεία του.[2] Έκτοτε το έργο γνώρισε δεκάδες επανεκδόσεις, οι οποίες αναπαράγουν λιγότερο ή περισσότερο πιστά τα κείμενα που παρέδωσαν οι Τωμαδάκης και Βαλέτας. To 1976 η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος προχώρησε στη φωτοτυπική επανέκδοση της Νομαρχίας και έτσι διευκολύνθηκε η επαφή των ερευνητών με το πρωτότυπο. Για το έργο γράφτηκαν πολλά. Ειδικά για την πατρότητα του προεπαναστατικού εντύπου σημειώθηκαν, από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα, πολλές θεωρίες. Οι υποθέσεις αυτές, ιδίως οι πλέον παράδοξες, αποτελούν ενδιαφέρον υλικό για τις κοινωνικές και πολιτικές διακυβεύσεις της εποχής κατά την οποία γράφτηκαν. Δεν θα ξετυλίξω, όμως, αυτό το κουβάρι. Στο πλαίσιο της επιστημονικής συζήτησης, θα θέσω το ερώτημα από την αρχή και θα σκιαγραφήσω μια ερευνητική κατεύθυνση με βάση στοιχεία που προέκυψαν από μακροχρόνιες έρευνές μου. Ποιος έγραψε την Ελληνική Νομαρχία;
Imaginistes, Το Μπραχάμι αλλιώς. Ιστορίες από τους Imaginistes, Ευώνυμος, Αθήνα 2025, 362 σελ.
Τελειώνοντας την ανάγνωση αυτού του βιβλίου σκέφτομαι πως η μνήμη είναι η μοναδική πατρίδα που έχει ο άνθρωπος, αυτή στην οποία διαρκώς επιστρέφει, η μόνη αληθινή του ιδιοκτησία, το καταφύγιό του. Ποιοι είναι όμως οι Imaginistes (προφανώς εκ του Imagine, Τζον Λένον στη διαπασών) και τι σχέση έχουν με το Μπραχάμι (τον σημερινό Άγιο Δημήτριο);
Κάθε μείζον γεγονός στην ιστορία της ανθρωπότητας καταλείπει ίχνος στην τέχνη, τόσο ως καταγραφή για τις μελλοντικές γενιές όσο και ως αφορμή, πλαίσιο, για να σκιαγραφηθούν χαρακτήρες, νοοτροπίες, κοινωνικές δυναμικές. Οι μεγάλες επιδημίες του παρελθόντος δίνουν τέτοιες αφορμές, οι πιθανές επιδημίες του μέλλοντος αποτελούν πάντα ένα λόγο να ξετυλιχθούν αφηγηματικά κουβάρια. Και ο covid, πώς καταγράφηκε στη λογοτεχνία;
Νίκος Σ. Κανελλόπουλος - Νίκος Φ. Τόμπρος, Η τραγική ιστορία των Ελλήνων αιχμαλώτων στη Μικρά Ασία, 1919-1924, Μίνωας, Αθήνα 2024, 304 σελ.
Η ήττα των ελληνικών δυνάμεων στη Μικρά Ασία από τις δυνάμεις του Κεμάλ και η Μικρασιατική Καταστροφή, εκτός των άλλων, σήμαινε και την αιχμαλωσία μεγάλου αριθμού ελλήνων στρατιωτών. Οι συνθήκες της αιχμαλωσίας ήταν οδυνηρές και για ορισμένους η ανάμνηση αυτή παρέμενε δυσβάσταχτη, όπως για τον Ι. Βερνάρδο, ο οποίος έγραφε, το 1930, ότι «το να καθίσω να περιγράψω με λεπτομέρειες τους εξευτελισμούς και τα βασανιστήρια που υποφέραμε […] μου κοστίζει πολύ και τ’ αφήνω». Ένα βιβλίο για τους αιχμαλώτους στη Μικρά Ασία είναι, πριν απ’ όλα, μια μαρτυρία ήττας και αλλοτρίωσης. [ΤΒJ]
Γιώργος Γιαννικόπουλος, Σοφία ντε Μαρβουά, Δουκέσσα της Πλακεντίας. Η μυθιστορηματική βιογραφία της σπουδαίας Γαλλίδας φιλελληνίδας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2025, 408 σελ.
Έχουν περάσει εκατό χρόνια από την έκδοση της βιογραφίας της Δούκισσας της Πλακεντίας από τον Δημήτρη Καμπούρογλου και, έκτοτε, έχουν γραφεί πολλά γι’ αυτήν, άλλοτε με μυθιστορηματικό πνεύμα και άλλοτε τεκμηριωμένα. Και έρχεται σήμερα ο Γιώργος Γιαννικόπουλος να μας προσφέρει μια νέα, απολύτως τεκμηριωμένη και εμπλουτισμένη βιογραφία της, που διαβάζεται σαν μυθιστόρημα. [1]
Δημήτρης Κανελλόπουλος, Σκιές στον κήπο. Ποιήματα 1975-2025, Οροπέδιο, Αθήνα 2025, 316 σελ.
Ο Δημήτρης Κανελλόπουλος είναι ταυτόχρονα άνθρωπος του βιβλίου (εκδότης, διευθυντής περιοδικού, βιβλιοπώλης), άνθρωπος της Αριστεράς που έζησε την περιπέτεια της ιδεολογικής διάψευσης και συγγραφέας και ποιητής. Και οι τρεις αυτές ιδιότητες ανιχνεύονται επαρκώς στο τελευταίο βιβλίο του, στο οποίο συγκεντρώνει όλο το ποιητικό έργο του. Ως άνθρωπος του βιβλίου και ποιητής, προσφέρει πρωτίστως στους αναγνώστες του ένα αναγνωστικό των ιδεολογικών του μετατοπίσεων, αποτέλεσμα μιας πικρά βιωμένης εμπειρίας. Ως ποιητής, είναι αψύς και ορμητικός – ακόμα και όταν εκδηλώσει τις απογοητεύσεις του. Και ως εκδότης, είναι κομψός και ακριβολόγος. Πώς χωράει όμως σε έναν καλαίσθητο τόμο η πορεία μιας ζωής γεμάτης, πρωτίστως, απογοητεύσεις; Και πώς διασώζεται, παρ’ όλα αυτά, η πνευματικότητα; Οι απαντήσεις στην ποιητική του. [ΤΒJ]
Οδυσσέας Ελύτης: «σχέδιο» ιστορίας του ενιαίου ελληνικού ποιητικού λόγου
Φραγκίσκος Νικολαΐδης, Θάνος Τσίλης, Έχεις ήδη πεθάνει, Eλληνοεκδοτική, Αθήνα 2024, 80 σελ.
Θανάσης Πέτρου, Οι όμηροι του Γκαίρλιτς, Ίκαρος, Αθήνα 2000, 104 σελ.
Jean-Marc Jancovici - Christophe Blain, Ένας κόσμος χωρίς τέλος, μετάφραση από τα γαλλικά: Φωτεινή Βλαχοπούλου, Κριτική, Αθήνα 2024, 198 σελ.
Η γλώσσα των κόμικς, η γλώσσα της αφήγησης με εικόνες, χρησιμοποιείται όλο και πιο συστηματικά σε εξιστορήσεις πολύπλοκων θεμάτων – ιστορικές αναπαραστάσεις, νουάρ πλοκές αλλά και αφηγήματα συνειδητότητας για τα μεγάλα θέματα της εποχής μας. Η ελληνική εκδοτική αγορά όλο και πιο συχνά δίνει χώρο στα graphic novels, που θεωρούνται η ενήλικη εκδοχή των κόμικς. Από την πρόσφατη παραγωγή, παρουσιάζονται εδώ δυο ελληνικά βιβλία κι ένα ξένο: ένα νουάρ που παραπέμπει στον Γιάννη Μαρή, μια ιστορία με φόντο τον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο – και ένα αφήγημα με οικολογικό μήνυμα. [ΤΒJ]
Γιάννης Πάσχος, Ο Χριστός παρακαλάει το σώμα του να κατέβει απ’ τον σταυρό, Περισπωμένη, Αθήνα 2024, 39 σελ.
Γράφοντας για το Μαύρο Χαϊκού της Γιάννας Μπούκοβα ξεκίνησα με τη φράση «Όχι ο Λόγος. Το Σώμα ήταν πρώτο». Στην ποιητική αυτή συλλογή του Γιάννη Πάσχου ταιριάζει περισσότερο το άλλο άκρο: «και στο τέλος μένει Σώμα».
