Κοινωνία

Μανούσος Μαραγκουδάκης, Η ελληνική κρίση και οι πολιτισμικές της καταβολές. Μία σπουδή στα πολιτισμικά πρότυπα και την πολιτική κουλτούρα της σύγχρονης Ελλάδας, με τη συμβολή του Θεόδωρου Χατζηπαντελή, Ι. Σιδέρης, δεύτερη ελληνική έκδοση, βελτιωμένη και εμπλουτισμένη, Αθήνα 2021, 424 σελ.

Η ελληνική πολιτική κουλτούρα, λέει ο Μανούσος Μαραγκουδάκης, «δομείται συμβολικά με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργεί συνεχώς εσωτερικές ρήξεις, συγκρούσεις και βλάβες· […] οι παθολογίες της προκαλούνται από αντιφάσεις και μυστικιστικά οράματα για τη δημοκρατία που η ελληνική πολιτική θρησκεία τρέφει και αναπαράγει εσαεί». Κι όμως, η χώρα του άναρχου ατομικισμού έχει μάθει να προχωρεί, συχνά υπερβαίνοντας τα μειονεκτήματά της. Και «κάτω από σταθερές πολιτικές συνθήκες, αυτός ο άναρχος ατομικισμός θα μπορούσε να αποτελέσει πηγή καινοτομίας και αλλαγής, ως αντισυμβατικός στοχασμός και δράση». [ΤΒJ]

Αντώνης Καρπετόπουλος, Δυσκολότερο από ένα Μουντιάλ. EURO, τα 60 χρόνια μιας ευρωπαϊκής ιστορίας, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2024, 416 σελ.

Το ποδόσφαιρο είναι ένα άθλημα, αλλά είναι και πολλά ακόμα. Είναι μυθολογία, επιτρέπει τους συμβολισμούς, είναι θέαμα αλλά και αφήγηση. Πρωτίστως, όμως, είναι το πιο δημοφιλές αθλητικό γεγονός της χρονιάς. Ο Αντώνης Καρπετόπουλος, επίσης, είναι δημοσιογράφος «του αθλητικού», αλλά είναι και πολλά ακόμα: οξύς ανατόμος του παιχνιδιού και των συμβολισμών του, δεινός αφηγητής και έξοχος αναλυτής του αθλητικού φαινομένου και, συχνά, της σχέσης του με την κοινωνία και την πολιτική. Το βιβλίο του Καρπετόπουλου για το πανευρωπαϊκό κύπελλο ποδοσφαίρου, το EURO, αποδεικνύει ότι το ποδόσφαιρο είναι ένα άθλημα που περιέχει πολυπλοκότητες. Σ’ αυτές κυρίως οφείλεται η γοητεία του.

Michael J. Sandel, Η τυραννία της αξίας. Τι έχει απογίνει το γενικό καλό;, μετάφραση από τα αγγλικά: Μιχάλης Μητσός, Πόλις, Αθήνα 2022, 464 σελ.

Η πρόοδος είναι ζητούμενο για τις μοντέρνες κοινωνίες. Για να είναι όμως πραγματική, χρειάζεται να απαλείφονται οι αρνητικές επιπτώσεις της ανάπτυξης, με κανόνες και τεχνολογίες. Η αποστροφή προς την τεχνολογία ισοδυναμεί με σαμποτάζ του βασικού εργαλείου που μπορεί να σώσει από τις περιβαλλοντικές παρενέργειες της ανάπτυξης. Αντιστοίχως, κανόνες και εργαλεία κοινωνικής οργάνωσης, όπως η αξιοκρατία, προωθούν την πρόοδο και απαλείφουν ορισμένες παρενέργειές της. Μια απόρριψη του ιδεώδους της αξίας θα κόψει το κλαδί που στηρίζει την πρόοδο, θα υπονομεύσει τη δυνατότητα καλύτερης ζωής για όλους, θα βλάψει κυρίως τους ασθενέστερους. Χωρίς αξιοκρατία, η παραγωγή καινοτόμων ιδεών και προϊόντων αναμφισβήτητα υπονομεύεται.

Το κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύεται στο Books' Journal, #152, που κυκλοφορεί - και είναι η κριτική στο τελευταίο βιβλίο του Πολ Όστερ, Αιματοβαμμένο έθνος, ένα δοκίμιο για την ελευθερία στην οπλοφορία στις ΗΠΑ και τις συνέπειές της. 

Paul Auster, Αιματοβαμμένο έθνος, φωτογραφίες: Spencer Ostrander, μετάφραση από τα αγγλικά: Ιωάννα Ηλιάδη, Μεταίχμιο, Αθήνα 2024, 167 σελ.

Οι σκοτωμοί με πυροβόλα όπλα στην Αμερική δεν έχουν τελειωμό. Εκατό άνθρωποι ξεπαστρεύονται κάθε  μέρα –νονστόπ– και τέσσερις από αυτούς είναι ανήλικα παιδιά. Κάθε χρόνο σαράντα χιλιάδες ξεκληρίζονται από όπλα κάθε είδους. Ο Πολ Όστερ επιστράτευσε όλη του την αφηγηματική ικανότητα και τον πόνο της ψυχής του γι’ αυτό το καθημερινό μακέλεμα, για να γράψει ένα μικρό δοκίμιο 5 κεφαλαίων με τίτλο ενδεικτικό: Αιματοβαμμένο έθνος.

Βασίλης Βαμβακάς, Το εκκρεμές. Πολιτική, κουλτούρα και κοινωνία στην Ελλάδα των συνεχών κρίσεων, Archive, Αθήνα 2023, 301 σελ.

Φανταστείτε ένα Εκκρεμές σε πίνακα του Ρενέ Μαγκρίτ και από κάτω τη λεζάντα «Αυτό δεν είναι ένα εκκρεμές».  Ο θεατής του πίνακα θα μπορούσε να νιώσει, όπως περίπου νιώθει κάποιος που έχει ζήσει στην Ελλάδα των τελευταίων σαράντα χρόνων και διαβάζει το βιβλίο του Βασίλη Βαμβακά, Το Εκκρεμές. Πολιτική, κουλτούρα και κοινωνία στην Ελλάδα των συνεχών κρίσεων. Ή μήπως όχι;

Ο Ντάνιελ Κάνεμαν, ψυχολόγος, η βραβευμένη με Νόμπελ έρευνα του οποίου ανέτρεψε βεβαιότητες των οικονομικών επιστημών, πέθανε σε ηλικία 90 χρόνων. Ήταν μια σπουδαία περίπτωση επιστήμονα, γι’ αυτό άλλωστε το βιβλίο του Σκέψη, αργή και γρήγορη, έγινε μπεστ σέλερ. Τη συνεισφορά του στην επιστήμη τη συνόψισε η Επιτροπή των Νόμπελ η οποία τον επιβράβευσε «για την ενσωμάτωση εννοιών από την ψυχολογική έρευνα στην οικονομική επιστήμη, ειδικά όσον αφορά την ανθρώπινη κρίση και τη λήψη αποφάσεων υπό αβεβαιότητα». Μια αναλυτική παρουσίαση της σκέψης του είχε παρουσιάσει στο Books’ Journal, τχ. 35, Σεπτέμβριος 2013, ο καθηγητής Κώστας Π. Αναγνωστόπουλος. Αναδημοσιεύουμε σήμερα εδώ το κείμενό του.

Elena Granaglia, Uguaglianza di opportunità. Si, ma quale?, Laterza, 2022, 176 σελ.

Όποιος νοιάζεται για την ισότητα ευκαιριών που μπορούν να δίνουν οι κοινωνίες στα νεότερα μέλη τους είναι ανήσυχος. Ακόμα κι αν, θεωρητικά, εξασφαλιζόταν η ίδια γραμμή αφετηρίας για όλους, στη συνέχεια η απόκλιση των ατομικών επιλογών που θα μπορούσε να οδηγήσει σε θεμιτές ανισότητες μοιάζει εύλογη, επειδή θα την υπονομεύσουν δύο πανίσχυροι μηχανισμούς παραγωγής ανισοτήτων: η αγορά και η οικογένεια. Η καθηγήτρια Έλενα Γκρανάλια επιμένει στη σημασία της ισότητας ευκαιριών και αναλύει τρεις τρόπους προς την επίτευξή της, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα καθενός απ’ αυτούς. Τεύχος 150 [ΤΒJ]

Γκόφας, Ανδρέας (επιμ.), Ο κόσμος και η απειλή της τρομοκρατίας μετά την 11η Σεπτεμβρίου, Πεδίο, Αθήνα 2023, 331 σελ.

Μια πρωτότυπη και άκρως επίκαιρη συνεισφορά στη μελέτη της τρομοκρατίας, με την αξιοποίηση της αρχής της διεπιστημονικότητας και διαθεματικότητας. Ο τόμος προσφέρει στον αναγνώστη πλήρη επισκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφικής έρευνας για την τρομοκρατία, ιστορική και εννοιολογική ανάλυση της τρομοκρατίας ως εσωτερικού και διεθνούς φαινομένου και πολλαπλές πρωτότυπες οπτικές από σημαντικούς έλληνες μελετητές του. Τεύχος 150

Πέτερ Χάντκε, Δοκίμιο για το αποχωρητήριο, μετάφραση από τα γερμανικά: Σπύρος Μοσκόβου, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2023, 74 σελ.   

Πέντε δοκιμιακά κείμενα έχει γράψει ο Πέτερ Χάντκε για ορισμένες από τις προσωπικές «μανίες» του. Είναι κείμενα συμπυκνωμένα, ιδιότυπα, περιέχουν μια δική τους ποίηση, αφού δεν καταφεύγουν σε συστηματική βιβλιογραφία και, τελικά, είναι το συμπύκνωμα των  προσωπικών του παρατηρήσεων στο πέρασμα του χρόνου. Τα βιβλία αυτά είναι το Δοκίμιο για το τζουκμπόξ, το Δοκίμιο για τον μανιταρομανή (και τα δύο σε μετάφραση Σπύρου Μοσκόβου, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2022), τα Περί κοπώσεως, Περί ευτυχισμένης  μέρας, που θα εκδοθούν από τον ίδιο εκδοτικό οίκο και, βέβαια, το Δοκίμιο για το αποχωρητήριο. [ΤΒJ]

Στους δρόμους των Ελλήνων. Σειρά ντοκιμαντέρ για την ομογένεια της Αμερικής, σε σκηνοθεσία Χρόνη Πεχλιβανίδη. Σενάριο-παρουσίαση: Μάγια Τσόκλη. 10 επεισόδια παραγωγής 2023. Προβολή: ERTflix

Στους δρόμους των Ελλήνων: ένα οδοιπορικό, όπως αυτό που παρουσιάζεται στην ΕΡΤ, εξυμνεί μεν την καινοτομία, ωστόσο δεν αποζητά να την εφαρμόσει στον τρόπο θεώρησης του κεντρικού του θέματος, της διασποράς. Η αφηγηματική του ματιά καθοδηγείται από το άκρως αντίθετο της πρωτοπορίας, από τους κοινούς τόπους του εντοπισμού του εθνικού στη διασπορά. Ο ενθουσιασμός για την καινοτομία εξανεμίζεται όταν πρόκειται να περιφρουρηθεί η ιδεολογία της «ομογένειας», η οποία προσφέρεται προς κατανάλωση στην εθνική τηλεόραση. Πού είναι το λάθος; (αναδημοσίευση από το τχ. 147, με την ευκαιρία της συζήτησης για την επιστολική ψήφο -και- των Ελλήνων της Διασποράς)

Kenneth J. Gergen, Η σχεσιακή ύπαρξη. Πέρα από τον εαυτό και την κοινότητα, μετάφραση από τα αγγλικά: Γιώργος Καλομοίρης, επιμέλεια: Φιλία Ίσαρη, Όλγα Κωνσταντίνου, Πεδίο, Αθήνα 2021, 528 σελ.

Η παραδοσιακή αντίληψη του εαυτού τον θέλει ενιαίο, αρμονικό και συνεκτικό και το ζητούμενο είναι ένας πειθαρχημένος νους. Μήπως όμως πίσω από αυτή την αρραγή πρόσοψη καιροφυλακτεί η δυσαρμονία; Μήπως ο επιτυχημένος δεσμός προϋποθέτει μετασχηματισμό του τρόπου με τον οποίον αφηγούμαστε τον κόσμο; Μήπως χρειάζεται να αντικαταστήσουμε το «εγώ», που βρίσκεται στο κέντρο της αφήγησης, από το «εμείς»;

Γεωργία Πετράκη (επιμέλεια-μετάφραση), Κρίση(σεις) και κόσμοι της εργασίας, Πεδίο, Αθήνα 2023, 358 σελ.

Ένας συλλογικός τόμος που δεν αναπαράγει μια παρωχημένη ανάγνωση της εργασίας αλλά την αναδεικνύει ως πραγματικό κοινωνικό φαινόμενο, χαρτογραφεί τη διασπορά των εσωτερικών της εξελίξεων δίνοντας χώρο στη μελέτη όλων των επιμέρους παραμέτρων που προσδιορίζουν τη σημερινή της κρίση και τους μετασχηματισμούς της. Η προσέγγιση υπολογίζει τις εξελίξεις στην τεχνολογία, στην κοινωνία και στα εργασιακά δεδομένα. Το σύμπαν της δουλειάς για τους συγγραφείς αυτού του βιβλίου είναι ρευστό, αλλά μπορεί να χαρτογραφηθεί στην πολλαπλότητα των εντάσεων που προκαλεί και των σχέσεων εξουσίας που το συγκροτούν.

Martha C. Nussbaum, Δικαιοσύνη για τα ζώα. Η συλλογική μας ευθύνη, μετάφραση από τα αγγλικά: Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος, Νεφέλη Κατσαφούρου, επιστημονική επιμέλεια: Αζαρίας Καραμανλίδης, Αλέξανδρος Μάμαλης, Κάτοπτρο, Αθήνα 2023, 434 σελ.

Ο άνθρωπος, κύριος και κάτοχος της φύσης (σύμφωνα με τη διατύπωση του Μίλαν Κούντερα), διαπράττει ένα τεράστιας κλίμακας ηθικό έγκλημα εις βάρος των άλλων ζώων. Το ζωικό βασίλειο καταδυναστεύεται από την ανθρωπότητα. Η Μάρθα Νούσμπαουμ, επ’ αυτού, επιχειρεί μια ιδιαίτερη προσέγγιση των δικαιωμάτων, της ηθικής και του δικαίου των ζώων και προτείνει στους ανθρώπους να μην παραμείνουν εκμεταλλευτές ή χρήστες τους. [ΤΒJ]

Σπύρος Βλαχόπουλος, Το «εγωιστικό γονίδιο» του δικαίου και το δίκαιο της τεχνητής νοημοσύνης. Από τον ανθρωποκεντρισμό στον οικοκεντρισμό και τους έξυπνους αλγόριθμους, πρόλογος: Τασούλα Επτακοίλη, Ευρασία, Αθήνα 2023, 112 σελ.

Όλα τα στοιχεία της φύσης, η κοινωνία μας «τα έβλεπε σε σχέση με τον άνθρωπο και το κατά πόσο θα μπορούσαν να είναι χρήσιμα σε αυτόν. Σημείο αναφοράς, μέτρο σύγκρισης και στοιχείο διαφοροποίησης ήταν ο άνθρωπος». Και από τον ανθρωποκεντρικό τρόπο ζωής, οι κοινωνίες μεταβαίνουν σε ένα οικοκεντρικό μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης, «που προστατεύει τη φύση και βεβαίως και τον άνθρωπο ως ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της φύσης». Ο κόσμος μας αλλάζει και το ίδιο δεν μπορεί παρά να συμβεί και με το δίκαιο.