Documenting Ukraine
H ουκρανή συγγραφέας Βικτόρια Αμελίνα. Πέθανε την 1η Ιουλίου 2023. Τρεις μέρες πριν, στις 27 Ιουνίου, είχε τραυματιστεί βαρύτατα έπειτα από πυραυλικό πλήγμα της Ρωσίας στην πιτσαρία της Ρίας Λούνγκα, στην πόλη Κραματόρσκ. Από την έκρηξη του πυραύλου σκοτώθηκαν άλλα 12 άτομα, ανάμεσά τους και τρία παιδιά, ενώ υπήρξαν και 60 τραυματίες.
Γιατί τόση σκληρότητα, τόσα έξοδα, τόση στρατηγική για να επιτεθείς σε ένα απλό εστιατόριο; Οι ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών –διαβάστε: οι υπηρεσίες παραπληροφόρησης και διασποράς ψεύδους– δήλωσαν, πρώτον, ότι δεν ήταν αυτές, αλλά ο ουκρανικός στρατός. Αργότερα είπαν ότι η πιτσαρία της Ρία είχε δεχθεί κατά λάθος επίθεση. Ύστερα ανακάλεσαν για να υποστηρίξουν ότι ο στόχος ήταν νόμιμος, επειδή ο δεύτερος όροφος αυτού του εστιατορίου «ήταν μια προσωρινή θέση ανάπτυξης των διοικητών της 56ης Μηχανοκίνητης Ταξιαρχίας Πεζικού των Ουκρανικών Ενόπλων Δυνάμεων». Να σημειωθεί ότι το εστιατόριο δεν είχε δεύτερο όροφο και ότι δεν στεγαζόταν σε αυτό καμία ταξιαρχία. Όποιος ξένος ανταποκριτής έχει πάει στην πόλη Κραματόρσκ έχει φάει εκεί, ξέρει ότι το μέρος είναι (εννοώ, ήταν) οτιδήποτε άλλο εκτός από στρατιωτικό πόστο. Ναι, πήγαιναν σε αυτό οι στρατιώτες στο ρεπό τους, συνήθιζαν εκεί να συναντούν τις οικογένειές τους. Πάνω απ’ όλα, όμως, ήταν ένα τακτικό σημείο συνάντησης για τους κατοίκους του Κραματόρσκ, μιας πόλης που στην αρχή της ρωσικής εισβολής είχε 200.000 κατοίκους και σήμερα έχουν μείνει γύρω στους 80.000. Γιατί λοιπόν τόσα έξοδα και τόση προσήλωση για έναν πολιτικό στόχο; Για τη νίκη, μας είπαν σύμφωνα με ένα άλλο σενάριο: για να πάρει το μάθημά του, για να τιμωρηθεί ένας πληθυσμός που αρνείται να προσδιοριστεί ως ρωσικός ή δεν δέχεται τους Ρώσους με ανοιχτές τις αγκάλες.
Τι κάναμε στο Κραματόρσκ, 40 χιλιόμετρα από το μέτωπο, σ’ εκείνο το εστιατόριο; Η ιστορία πρέπει να ειπωθεί από την αρχή, οπότε θα πάρω δύο παραγράφους από το χρόνο σας. Στην πραγματικότητα, ο Σέρχιο Χαραμίγιο (ύπατος επίτροπος ειρήνης και πρώην αναπληρωτής υπουργός Άμυνας της Κολομβίας) και εγώ είχαμε πάει στο Κίεβο, προσκεκλημένοι από την Έκθεση Βιβλίου. Εγώ θα υπέγραφα αντίτυπα ενός μυθιστορήματός μου που εκδόθηκε πρόσφατα στα ουκρανικά. Ο Σέρχιο, για να παρουσιάσει την καμπάνια “Hold on Ukraine!”. Εφόσον κι εγώ συμμετείχα σ’ αυτή την εκστρατεία από την αρχή, έπειτα από πολλές προσπάθειες να πείσω τους συναδέλφους μου από τη Λατινική Αμερική να συμμετάσχουν στην πρωτοβουλία αυτή, χρειάστηκε να βρεθώ και στην Ουκρανία. Στην παρουσίαση ήταν η Ουκρανή Ολεξάντρα Ματβιτσούκ που πρόσφατα τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης, ο πρόεδρος του Pen Club της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Γερμολένκο, η κολομβιανή δημοσιογράφος Καταλίνα Γκόμες, ως συντονίστρια· και η καημένη η Βικτόρια Αμελίνα. Ήμουν δίπλα της.Η παρουσίασή μας περιελάμβανε ένα βίντεο που τελείωσε με τον Πακίτο Ντ’Ριβέρα να παίζει τον ουκρανικό ύμνο στο κλαρινέτο. Αυτό συγκίνησε το μεγάλο κοινό της έκθεσης, που ξέσπασε σε κλάματα. Αυτά έγιναν το Σάββατο. Το σχέδιο ήταν να επιστρέψουμε στην Πολωνία τη Δευτέρα, αλλά ο Σέρχιο και η Καταλίνα σκέφτηκαν ότι ήταν ευκαιρία να εμβαθύνουμε την εμπλοκή μας με την πολεμική φρίκη και ότι θα ήταν χρήσιμο να δούμε ως αυτόπτες μάρτυρες τα εγκλήματα που διαπράττουν οι Ρώσοι. Ο δειλός μέσα μου έβρισκε πολλές δικαιολογίες για να μην πάει, αλλά όλες μου οι αντιρρήσεις κάμφθηκαν από τους φίλους μου. Η Βικτόρια, με την οποία φάγαμε μαζί την Κυριακή, είχε τόσο ενθουσιαστεί με την αλληλεγγύη της ομάδας μας από τη Νότια Αμερική, που είπε ότι η ίδια ήθελε να μας συνοδεύσει στο Ντόνετσκ. Θα έκανε ένα τελευταίο ταξίδι προτού πάει στη Γαλλία, με μια ετήσια υποτροφία, όπου σχεδίαζε να τελειώσει το βιβλίο της με το οποίο θα κατήγγελλε τα εγκλήματα πολέμου της Ρωσίας. Την επόμενη μέρα, Δευτέρα (εγώ χωρίς να θέλω να πάω και η Βικτώρια θέλοντας να πάει), σηκωθήκαμε νωρίς για να διανύσουμε τα 550 χιλιόμετρα του αυτοκινητόδρομου, εννέα ώρες ταξίδι από το Κίεβο στο Κραματόρσκ.Η συντροφιά της Αμελίνα ήταν καθοριστική για να δούμε τη φρίκη του πολέμου και να μάθουμε τις φρικαλεότητες που διέπραξε ο ρωσικός στρατός, τις πρώτες εβδομάδες της εισβολής και τη χρονιά που ακολούθησε. Μας πήγε να δούμε το σπίτι απ’ όπου οι Ρώσοι απήγαγαν τον ποιητή Βολοντίμιρ Βακουλένκο τον οποίο, αφού πρώτα τον βασάνισαν, τον πυροβόλησαν δύο φορές και τον έθαψαν σε κοινό τάφο, όπως κάθε άλλον Εβραίο από τα χρόνια του 1940. Συνέβαλα κι εγώ με την εμμονή μου για το Ολοκαύτωμα. Μας έβαλα να σταματήσουμε στα περίχωρα του Χάρκοβο για να δούμε ένα μνημείο προς τιμήν περισσότερων από 15 χιλιάδων εβραίων θυμάτων που δολοφονήθηκαν και θάφτηκαν σε ομαδικούς τάφους. Στην εκστρατεία του για την «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας, ο πιο χιτλερικός πρόεδρος από το 1945, ο Πούτιν, κατέστρεψε τη Μενορά, την επτάφωτο λυχνία που έδειχνε το σημείο του εγκλήματος των ναζί.Είδαμε αξιωματικούς και στρατιώτες του ουκρανικού στρατού και τους πήραμε συνεντεύξεις. Δεν έχουν τίποτα το ναζιστικό, μπορώ να σας διαβεβαιώσω. Αν κάνουν κάτι λάθος είναι ότι εξακολουθούν να είναι πολύ σοβιετικός στρατός, δηλαδή παρανοϊκοί (κάτι που είναι κατανοητό, εφόσον βρίσκονται σε πόλεμο) και χοντρόπετσοι και αναποτελεσματικοί (που είναι πολύ επιβλαβές σε έναν πόλεμο). Συναντήσαμε έναν γοητευτικό νεαρό στρατιώτη, φίλο της Aμελίνα, με ένα συνεχές αλλά θλιμμένο χαμόγελο, ο οποίος εξήγησε ότι αν και πάντα ήταν συνειδητοποιημένος ειρηνιστής, επίσης ήταν σίγουρος ότι ο Πούτιν και οι εισβολείς χρησιμοποιούν και καταλαβαίνουν μόνο μία γλώσσα: τη γλώσσα της βίας. Ο διάλογος και η διπλωματία απέτυχαν. Είτε μας αρέσει είτε όχι, η μόνη εναλλακτική επιλογή που έχουμε σήμερα είναι να εναντιωθούμε στο κακό με τα όπλα.Τον τελευταίο χρόνο η Βικτόρια είχε απομακρυνθεί από τη μυθοπλασία και είχε αφοσιωθεί στην αναζήτηση και τη λεπτομερή τεκμηρίωση των εγκλημάτων πολέμου που διέπραξαν οι επιτιθέμενοι. Υπάρχει ένα έγκλημα πολέμου που δεν θα μπορεί πλέον να τεκμηριώσει προσωπικά: αυτό που διαπράχθηκε σε βάρος της. Θα αφιερώσω τους επόμενους μήνες για να περιγράψω αυτό το αποτρόπαιο έγκλημα, να το αφηγηθώ σε όλη του τη λεπτομέρεια, ξεσκεπάζοντας την προπαγάνδα και τα ψέματα των Ρώσων. Είναι κάτι που οφείλω στη δικαιοσύνη, στην αφηρημένη έννοια της δικαιοσύνης αλλά και στη δικαιοσύνη που μια μέρα πρέπει να αποδοθεί και γι’ αυτό το αποτρόπαιο έγκλημα που διαπράχθηκε εναντίον μιας σπουδαίας και πολύ γενναίας συναδέλφου, μιας συγγραφέα στην ηλικία της κόρης μου, η οποία με τη σειρά της άφησε πίσω της ορφανό ένα δεκάχρονο αγόρι. Το οφείλω αυτό τουλάχιστον σε εκείνο το αγόρι, προκειμένου σε άλλα δέκα χρόνια να ξέρει ακριβώς πώς σκοτώθηκε η γενναία, πανέξυπνη και όμορφη μητέρα του.Προς το παρόν θα σας πω μόνο για τις τελευταίες στιγμές που η Βικτόρια Αμελίνα ακόμα συναισθανόταν όπως συναισθάνονται οι ζωντανοί. Καθόμουν απέναντί της στη βεράντα του εστιατορίου. Επειδή υπήρχε απαγόρευση, η Βικτόρια είχε παραγγείλει μια μπίρα χωρίς αλκοόλ. Ο Σέρχιο Χαραμίγιο μού είχε γεμίσει ένα ποτήρι με πάγο και με κάτι που έμοιαζε με χυμό μήλου. Η Βικτόρια κοίταξε το ποτήρι μου: «Μοιάζει με ουίσκι», είπε και χαμογέλασε. Εκείνη τη στιγμή, το Iσκαντέρ, η κόλαση, έπεσε από τον παράδεισο. Τώρα η Βικτόρια έχει ένα σπίτι στον παράδεισο. Όχι με τη χριστιανική ή τη μουσουλμανική έννοια, όχι. Σε εκείνον τον άυλο νοητό ουρανό, τον πολύ ανθρώπινο, που τον λέμε μνήμη.
