Η ιστορική περίοδος που επιλέγει να μελετήσει και να παρουσιάσει ο Hervé Georgelin είναι τα χρόνια του Μεγάλου Πολέμου, ένα χρόνο δηλαδή μετά την άνοδο στην εξουσία του Κομιτάτου Ένωσης και Προόδου και της τουρκικής εθνικιστικής ηγεσίας του. Η δομή του βιβλίου είναι ξεκάθαρη και ακολουθεί τη χρονολογική σειρά των γεγονότων. Τέσσερα μη ισομερή αλλά αντίστοιχης αξίας και σημασίας κεφάλαια συμβάλλουν στην πλήρη κατανόηση των ιστορικών εξελίξεων της Σμύρνης.
Αρχικά, αναφέρεται η οικονομικά τραυματισμένη και αποκομμένη από τα εξωτερικά εμπορικά δίκτυα Σμύρνη σε κατάσταση αναμονής (σ. 38-62), ενώ ταυτόχρονα περιγράφεται ο τρόπος σκέψης και δράσης του βαλή Ραχμί μπέη, του αδιαφιλονίκητου άρχοντα της Σμύρνης, που διοίκησε σύμφωνα με το προσωπικό του συμφέρον (σ. 35-38). Ακολούθως, μεταφέρεται το κλίμα αβεβαιότητας και κινητικότητας που επικρατούσε μετά την ανακωχή του Μούδρου ενώ τονίζεται η πολιτική αστάθεια της Σμύρνης (σ. 66-71) και η ύπαρξη ανταγωνιστικών πρωτοβουλιών σε ένα αυξανόμενο κλίμα ανασφάλειας που συντηρούνταν εξαιτίας της γενικής προδιάθεσης των κοινοτήτων για βιαιότητες (σ. 94-106). Πιο συγκεκριμένα, διαβάζουμε για τη δυσπιστία του μουσουλμανικού πληθυσμού του βιλαετίου ο οποίος ανησυχούσε για το ενδεχόμενο εγκαθίδρυσης ελληνικής διοίκησης και ήταν έτοιμος να αντισταθεί σ’ αυτό. Περιγράφεται και ο ενθουσιασμός του ορθόδοξου πληθυσμού, που πίστευε πως η ανακωχή του Μούδρου αποτελούσε προοίμιο της προσάρτησης της Σμύρνης στο Βασίλειον της Ελλάδος και η κρυφή – αλλά και φανερή– ελπίδα των Λεβαντίνων της πόλης για παγίωση μιας αποικιακής ηγεμονίας. Καταγράφεται, επίσης, η ανησυχία της εβραϊκής κοινότητας για την πιθανότητα ελληνικής διοίκησης, λόγω όσων είχαν προηγηθεί με την προσάρτησης της Θεσσαλονίκης, αλλά και λόγω του αντισημιτισμού των Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Τέλος, καταγράφεται η αισιοδοξία της αρμενικής κοινότητας που έβλεπε με συμπάθεια την πιθανότητα μιας ελληνικής λύσης, ελπίζοντας ότι έτσι θα εξαλειφόταν κάθε πιθανή τουρκική απειλή (σ. 71-93).
Ελληνική απαισιοδοξία
Ακολουθεί συνοπτική περιγραφή της μεγάλης εικόνας όσων προηγήθηκαν της ελληνικής απόβασης στη Σμύρνη. Αναλύονται λεπτομερώς οι παράγοντες κάτω από τους οποίους ελήφθη η απόφαση αυτή (σ. 117-118) ενώ περιγράφονται όσα ακολούθησαν την ελληνική απόβαση, δίχως την παραμικρή διάθεση ωραιοποίησης. Πιο συγκεκριμένα, μεταφέρεται με ξεκάθαρο τρόπο η γρήγορη υποχώρηση του ελληνικού ενθουσιασμού μπροστά στη γενικότερη ανασφάλεια για το μέλλον της πόλης (σ. 130) ενώ άξια αναφοράς είναι και η περιγραφή του χαρακτήρα και του τρόπου διοίκησης του έλληνα αρμοστή της Σμύρνης, Αριστείδη Στεργιάδη (σ. 144-151). Γίνεται λεπτομερής αναφορά σε περιστατικά εκατέρωθεν βίας, τα οποία τελικώς όρισαν τη μοίρα της Σμύρνης (σ. 131-134) και καταγράφεται η πολιτική κατευνασμού του μουσουλμανικού πληθυσμού από τον έλληνα ύπατο αρμοστή, η οποία έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αντιδημοτικότητά του (σ. 144-151). Ακολούθως, επισημαίνεται η παγίωση της αβεβαιότητας για το μέλλον της πόλης, η οποία προκλήθηκε από την εκλογική ήττα του Ελευθερίου Βενιζέλου και τις διπλωματικές και στρατιωτικές επιτυχίες του Μουσταφά Κεμάλ (σ. 169-173). Σύμφωνα με τον Georgelin, το κλίμα αβεβαιότητας θα ενισχυόταν ώστε ακόμα και τα προπαγανδιστικά ανακοινωθέντα της ελληνικής κυβέρνησης να μην μπορούν να το αλλάξουν. Ωστόσο, αποπροσανατόλισαν τον πληθυσμό αφαιρώντας του κάθε δυνατότητα προστασίας από την επικείμενη επίθεση των κεμαλικών στρατευμάτων (σ. 186-189). Την υποχώρηση του ελληνικού στρατού, πάντως, ακολούθησε ένα ύστατο κύμα βίας εκ μέρους των Ελλήνων, η οποία επιχειρείται να εξηγηθεί από τον συγγραφέα (σ. 192-193), σε αντίθεση με σημαντικό μέρος της ελληνικής βιβλιογραφίας που συστηματικά την αποκρύπτει.
Η αφήγηση του βιβλίου σταματά στις αρχές του Σεπτεμβρίου 1922, λίγο πριν την είσοδο των κεμαλικών στρατευμάτων που «σκόπιμα και προγραμματισμένα έβαλαν φωτιά στην πόλη», αφού πρώτα λεηλάτησαν και βιαιοπράγησαν κατά του πλήθους (σ. 205-206).
Πριν αναλύσει τα συμπεράσματά του, ο H. Georgelin κρίνει σκόπιμο να παραπέμψει τον αναγνώστη του στην ανάγνωση του πέμπτου μέρους του βιβλίου του, Σμύρνη, από τον κοσμοπολιτισμό έως τους εθνικισμούς, με τίτλο «Αιματηρός Επίλογος»[1]. Κλείνοντας, επισημαίνει ότι «η προσπάθεια της ελληνικής διοίκησης στη Μικρά Ασία να συμπεριλάβει όλους τους κατοίκους σε μια νέα ελληνική επαρχία, όσο ειλικρινής και αν ήταν, απέτυχε» (σ. 208).
Οι πηγές του βιβλίου (γερμανικές, αυστροουγγρικές, βρετανικές, γαλλικές, ελληνικές, αρμενικές, εβραϊκές και τουρκικές) –πρωτογενείς και δευτερογενείς– εξασφαλίζουν την όσο το δυνατόν καλύτερη κατανόηση της ιστορικής περιόδου, δίνοντας ξεκάθαρα την εικόνα της ύπαρξης διαφορετικών δρώντων, με διαφορετικές επιδιώξεις, σε μια αδιαμφισβήτητα πολυεθνική πόλη. Το βιβλίο αντικατοπτρίζει τις πηγές του, υπό την έννοια ότι οι πλούσιες και ποικίλες πηγές που χρησιμοποιούνται, αποτυπώνονται στην τεκμηρίωση των επιχειρημάτων του συγγραφέα. Ο Georgelin δεν γράφει με σκοπό να γίνει αρεστός, αντιθέτως, με κριτική ματιά και διάσπαρτα σχόλια, παραδίδει ένα βιβλίο εκτός της ελληνικής εθνικής ιστοριογραφίας, πολύτιμο εργαλείο για τους ιστορικούς και μεστό ανάγνωσμα για τους φιλίστορες.
[1]Herve Georgelin, Σμύρνη, από τον κοσμοπολιτισμό έως τους εθνικισμούς, μτφρ. Μ. Μαλαφέκα, Κέδρος, Αθήνα 2007, σ. 289-321
