Συγγραφέας, σκιτσογράφος, σκηνοθέτρια αλλά, πρωτίστως, μια ευαίσθητη μαχήτρια της ελευθερίας, η Μαριάν Σατραπί που γεννήθηκε στο Ιράν και πέθανε στις 3 Ιουνίου 2026 στο Παρίσι, μέσω του αριστουργήματός της, του αυτοβιογραφικού κόμικς Περσέπολις, κατόρθωσε κάτι που ελάχιστοι συγγραφείς πετυχαίνουν: να μετατρέψει τη δική της ζωή σε έναν καθολικό τρόπο κατανόησης της ιστορίας.
Γεννημένη το 1969 στο Ιράν και μεγαλωμένη στην Τεχεράνη των τελευταίων χρόνων του σάχη και της Ισλαμικής Επανάστασης, έζησε από κοντά τη μετάβαση από την ελπίδα της ανατροπής ενός αυταρχισμού, του σάχη Ρεζά Παχλεβί, στην καταπίεση ενός νέου ακόμα πιο σκληρού αυταρχισμού, θεοκρατικού αυτή τη φορά. Αυτή η εμπειρία έγινε το υλικό του Περσέπολις, του αυτοβιογραφικού έργου που δημοσιεύθηκε το 2000 και έμελλε να αλλάξει για πάντα τη θέση των κόμικς στη σύγχρονη λογοτεχνία.
Η μεγάλη επιτυχία του βιβλίου δεν οφειλόταν μόνο στην πρωτοτυπία της μορφής του. Οφειλόταν κυρίως στο βλέμμα της Σατραπί, η οποία περιέγραψε την εγκαθίδρυση του θεοκρατικού αυταρχισμού στο Ιράν μέσα από ιστορίες ανθρώπων – του οικογενειακού κύκλου της, των γνωστών της, όσων γνώριζε και για όσους μάθαινε. Περιγράφει την καθημερινότητα μιας κοινωνίας που ζούσε ανάμεσα στην παράδοση, την επανάσταση και την ανελευθερία – και βυθίστηκε ακόμα πιο βαθιά σ’ αυτή.
Το Περσέπολις υπήρξε για εκατομμύρια αναγνώστες η πρώτη αληθινή γνωριμία με το σύγχρονο Ιράν. Και όταν η Σατραπί μετέφερε το έργο στον κινηματογράφο, η ταινία γνώρισε διεθνή αναγνώριση, βραβεύθηκε στις Κάννες και έφτασε μέχρι τα Όσκαρ.
Η Σατραπί δεν υπήρξε μόνο συγγραφέας. Υπήρξε μια από τις πιο θαρραλέες φωνές υπέρ της ελευθερίας των γυναικών και κατά του θεοκρατικού καθεστώτος της πατρίδας της. Παρέμεινε μέχρι το τέλος ενεργός στη δημόσια συζήτηση, υποστηρίζοντας το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» που γεννήθηκε μετά τη δολοφονία της Μαχσά Αμινί.
Ίσως όμως η μεγαλύτερη συμβολή της να βρίσκεται αλλού. Στην εποχή των ταυτοτήτων και του ριζοσπαστισμού που εκκινεί από τη διάθεση της επιβολής τους έναντι άλλων ταυτοτήτων που θεωρούνται ανταγωνιστικές, η Σατραπί υπερασπίστηκε την πολυπλοκότητα. Ήταν ταυτόχρονα Ιρανή και Ευρωπαία, κοσμοπολίτισσα και βαθιά δεμένη με την ιστορία της χώρας της, πολιτική χωρίς να γίνεται προπαγανδίστρια.
Η μικρή ηρωίδα του κόμικς Περσέπολις μεγάλωσε, έγινε η συνείδηση μιας γενιάς και, τελικά, μια από τις σημαντικότερες αφηγήτριες της εποχής μας.
Το έργο της θα υπενθυμίζει ότι η μεγάλη λογοτεχνία αρχίζει συχνά από μια προσωπική ιστορία – αλλά δεν τελειώνει ποτέ εκεί.
Η Περσέπολις
Η θέση της Σατραπί στην ιστορία των κόμικς αλλά και της λογοτεχνίας οφείλεται πρωτίστως στην Περσέπολι, ενός ασπρόμαυρου κόμικς που εκδόθηκε αρχικά στα γαλλικά μεταξύ 2000 και 2003 σε τέσσερις τόμους. Είχε αυτοβιογραφικό χαρακτήρα και υιοθετούσε την αφηγηματική ματιά της συγγραφέα του – θύμιζε έντονα το Μάους, το αριστούργημα του Αρτ Σπίγκελμαν με θέμα το Ολοκαύτωμα, μόνο που η Περσέπολις δεν χρησιμοποίησε χαρακτήρες ζώων που έμοιαζαν με ανθρώπους, όπως ο Σπίγκελμαν, αλλά κανονικούς ανθρώπους, αν και σχεδιασμένους με αδρές, αφαιρετικές γραμμές, χωρίς όμως να είναι καρικατούρες. Αντίθετα, συνδυάζει λαϊκή τέχνη, πολιτική γελοιογραφία και μοντερνιστική χαρακτική.
Η Σατραπί αφηγείται την ιστορία ενός κοριτσιού, τη δική της δηλαδή ιστορία, που μεγαλώνει στην Τεχεράνη της Ιρανικής Επανάστασης. Η πρωταγωνίστρια είναι η ίδια η συγγραφέας, η οποία παρακολουθεί τον κόσμο της να μεταμορφώνεται: την πτώση του σάχη, την άνοδο του ισλαμικού καθεστώτος, τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ, την καταστολή, την επιβολή νέων κοινωνικών κανόνων, την αναγκαστική εξορία της στη Δύση και την επιστροφή σε έναν ακόμα πιο προχωρημένο αυταρχισμό.
Η μεγάλη δύναμη του έργου δεν βρίσκεται όμως στα ιστορικά γεγονότα. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αυτά μεταφράζονται σε καθημερινή εμπειρία. Η Σατραπί δεν αφηγείται την ιστορία μιας επανάστασης. Αφηγείται την ιστορία μιας οικογένειας που προσπαθεί να ζήσει μέσα στην επανάσταση. Δεν γράφει για τη γεωπολιτική· γράφει για τη ζωή. Για τις φιλίες, τους καβγάδες, τους φόβους, τα όνειρα και τις μικρές πράξεις ανυπακοής που συνθέτουν την ανθρώπινη ύπαρξη.
Η Περσέπολις κατέκτησε ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό κυρίως για δύο λόγους. Αφενός, αμφισβήτησε ευθέως τη φολκλοριστική αίσθηση μεγάλου μέρους της Δύσης για το Ιράν του Ισλάμ και των Φρουρών της Επανάστασης ως ενός ακατανόητου και εξωτικού τόπου. Αφετέρου, επειδή η αφηγηματική δύναμη του συγκεκριμένου κόμικς αποδίδει με συγκίνηση και πάθος την άνοδο και τις συνθήκες της ανόδου ενός αυταρχισμού. Μάλιστα, η Σατραπί πίστευε βαθύτατα στην εκφραστική δύναμη των κόμικς, διαφωνούσε μάλιστα στην προσπάθεια διάκρισης του αφηγηματικού είδους σε κόμικς και σε graphic novel.
Ο πόλεμος μέσα από τα μάτια ενός παιδιού
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά επιτεύγματα της Περσέπολης είναι ο τρόπος με τον οποίο η Σατραπί αφηγείται τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ. Η νεαρή Μάρζι παρακολουθεί τις σειρήνες, τους βομβαρδισμούς, τις ελλείψεις, τις πολιτικές διώξεις και τον θάνατο φίλων και συγγενών χωρίς να μπορεί πάντοτε να κατανοήσει πλήρως το νόημά τους. Ακριβώς αυτή η παιδική οπτική προσδίδει στο έργο τη δύναμή του. Ο αναγνώστης δεν βλέπει τον πόλεμο μέσα από το βλέμμα των ενηλίκων που τον ερμηνεύουν ιδεολογικά αλλά μέσα από το βλέμμα ενός παιδιού που προσπαθεί να καταλάβει γιατί ο κόσμος γύρω του καταρρέει. Ο πόλεμος, δηλαδή, εμφανίζεται ως μια δύναμη που εισβάλλει στην καθημερινή ζωή και παραμορφώνει την παιδική εμπειρία.
Η Σατραπί αποφεύγει να δείξει μάχες. Αποτυπώνει όμως με ιδιαίτερη ένταση τη στιγμή κατά την οποία ένας πύραυλος πλήττει το σπίτι των γειτόνων της. Είναι η στιγμή κατά την οποία η παιδική ηλικία συγκρούεται οριστικά με την ιστορία. Στο σπίτι αυτό ζούσε η καλύτερη φίλη της – στα ερείπια του σπιτιού η ηρωίδα βρίσκει ένα βραχιόλι της φίλης της – ένα ενθύμιο της παντοτινής απουσίας της. Η εμπειρία του θανάτου γίνεται προσωπική και ο πόλεμος παύει να είναι μια είδηση που ακούγεται στο ραδιόφωνο ή στην τηλεόραση.
Αρκετοί μελετητές έχουν επισημάνει ότι η μεγάλη πρωτοτυπία της Περσέπολης βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη σύζευξη μνήμης, τραύματος και παιδικής αφήγησης. Η Σατραπί δείχνει πώς τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα εγγράφονται στη συνείδηση ενός παιδιού και πώς η πολιτική βία μετασχηματίζει την καθημερινή ζωή πολύ πριν γίνει αντικείμενο ιστορικής ανάλυσης.
Το αποτέλεσμα είναι μια από τις πιο ισχυρές αντιπολεμικές αφηγήσεις της σύγχρονης λογοτεχνίας. Η Περσέπολις δεν καταγγέλλει τον πόλεμο μέσα από ρητορικές εξάρσεις ή ιδεολογικά συνθήματα. Τον καταγγέλλει δείχνοντας τι συμβαίνει όταν η βία εισβάλλει στο δωμάτιο ενός παιδιού, στη σχολική του τάξη, στη γειτονιά του και τελικά στην ίδια του τη μνήμη.
Και η λογοκρισία
Η επιρροή της Περσέπολης υπήρξε τόσο μεγάλη ώστε το έργο βρέθηκε κάποια στιγμή στο επίκεντρο μιας συζήτησης που η ίδια η Σατραπί θα αναγνώριζε αμέσως: της συζήτησης για τα όρια της ελευθερίας της έκφρασης. Το 2013, σχολικές αρχές του Σικάγου επιχείρησαν να αποσύρουν το βιβλίο από τη διδασκαλία επικαλούμενες σκηνές βίας και βασανιστηρίων. Η απόφαση αυτή, προϊόν της υστερίας της πολιτικής ορθότητας, τροφοδότησε και έντονες αντοδράσεις.. Η απόφαση αναθεωρήθηκε εν μέρει, αλλά το επεισόδιο άφησε πίσω του ένα παράδοξο που δύσκολα περνά απαρατήρητο.
Η Περσέπολις είναι ένα βιβλίο για τη ζωή κάτω από ένα καθεστώς λογοκρισίας, ιδεολογικής επιτήρησης και περιορισμού της ελεύθερης σκέψης. Κι όμως, δεκαετίες αργότερα, βρέθηκε αντιμέτωπη με απόπειρες αποκλεισμού, όχι στην Τεχεράνη αλλά στη Δύση. Το έργο, δηλαδή, που είχε γραφτεί για να δείξει τι σημαίνει να μεγαλώνεις σε μια κοινωνία που φοβάται τις ιδέες, βρέθηκε να αντιμετωπίζεται ως μια ιδέα που έπρεπε να περιοριστεί.
Το περιστατικό αποκάλυψε και κάτι ακόμη: ότι η δύναμη της Περσέπολης δεν βρισκόταν μόνο στην ιστορική της μαρτυρία. Βρισκόταν στην ικανότητά της να προκαλεί ερωτήματα. Η Σατραπί δεν πρόσφερε παρηγορητικές βεβαιότητες ούτε εύκολους διαχωρισμούς ανάμεσα στους «καλούς» και τους «κακούς». Γράφει για την πολιτική βία, τον φανατισμό, την επανάσταση, τον πόλεμο και την ενηλικίωση με τρόπο που απαιτεί από τον αναγνώστη να σκεφτεί.
Ίσως γι' αυτό η Περσέπολις προκάλεσε κατά καιρούς αμηχανία. Τα μεγάλα βιβλία δεν είναι επικίνδυνα επειδή περιέχουν δύσκολες εικόνες ή ενοχλητικές λέξεις. Είναι επικίνδυνα επειδή διευρύνουν τον κόσμο του αναγνώστη. Επειδή τον αναγκάζουν να δει την πραγματικότητα μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου. Και αυτό ακριβώς έκανε η Σατραπί.
Τελικά, η περιπέτεια της Περσέπολης στις αμερικανικές σχολικές αίθουσες λειτούργησε ως η καλύτερη επιβεβαίωση της αξίας της. Τα βιβλία που δεν ενοχλούν κανέναν σπάνια αλλάζουν κάτι. Τα βιβλία που προκαλούν αντιδράσεις είναι συχνά εκείνα που παραμένουν ζωντανά όταν οι αντιδράσεις έχουν πια ξεχαστεί.
* Η Περσέπολις της Μαριάν Σατραπί στα ελληνικά πρωτοκυκλοφόρησε το 2011 σε δύο τόμους, σε μετάφραση Γεωργίας Τσάκωνα και Μελίτας Γκουρτσογιάννη, από τις εκδόσεις Ηλίβατον. Εξαντλήθηκε και επανεκδόθηκε πρόσφατα, σε μετάφραση Νίκου Χατζόπουλου, από τις εκδόσεις Οξύ.
Προσθήκη νέου σχολίου