Orthobros

π. Βασίλειος Θερμός, Το δραματικό ταξίδι της πίστης. Ορθόδοξες μεταστροφές στην Αμερική, Εν Πλω, Αθήνα 2026, 349 σελ. 

Ο π. Βασίλειος Θερμός επισκοπεί τις θρησκευτικές μεταστροφές Αμερικανών στην Ορθόδοξη Εκκλησία, οι οποίες έχουν αυξηθεί κατακόρυφα στο σημείο να απασχολούν δημοσιεύματα του αμερικανικού Τύπου.

Ο π. Βασίλειος Θερμός ακολουθεί μια διαθεματική μέθοδο, η οποία συμπεριλαμβάνει την ψυχανάλυση και τη θεολογία, αλλά επίσης την πολιτισμική κριτική, την κοινωνιολογία και τον πολιτικό στοχασμό, καθώς το θέμα σχετίζεται με τους «πολιτισμικούς πολέμους» στις ΗΠΑ. Έχει λάβει 150 συνεντεύξεις από μεταστραφέντες (80 άνδρες και 70 γυναίκες με μέσο όρο τα 52 έτη ζωής), μέρος των οποίων είναι διαθέσιμο στο βιβλίο. Δεν εξιδανικεύει θεολογικώς τις περιπτώσεις των μεταστροφών, καθώς συχνά λαμβάνουν χώρα ως αναζήτηση συντηρητισμού, «ορθοδοξίας» με την έννοια που έχει η λέξη στην πολιτική, ως επίκληση στην αρχέγονη πιστή εκδοχή ενός κινήματος, ενίοτε κατά φονταμενταλιστικό τρόπο. Εξετάζει τις μεταστροφές ως σύμπτωμα του μετανεωτερικού μηδενισμού και της στασιμότητας των δυτικών χριστιανικών ομολογιών σε μια περίοδο όπου το νεανικό σφρίγος του χριστιανισμού μεταφέρεται στον παγκόσμιο Νότο.

Η όποια κριτική ματιά του, όμως, είναι φιλάνθρωπη και έτσι ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να διαβάσει πληθώρα συγκινητικών προσωπικών ιστοριών. Το βιβλίο αφενός επιχειρεί έναν θεολογικό αναστοχασμό με τη βοήθεια της ψυχανάλυσης του φαινομένου των μαζικών μεταστροφών στην Ορθοδοξία, αφετέρου, εξετάζει με τρόπο ενδιαφέροντα και για το μη θρησκευόμενο κοινό πολιτισμικές διεργασίες εντός των ΗΠΑ, οι οποίες επηρεάζουν και τον υπόλοιπο κόσμο και δη τη χώρα μας. Είναι, άλλωστε, καρπός της περιήγησης σε έξι πολιτείες, Καλιφόρνια, Νεβάδα, Γιούτα, Μοντάνα, Ουάσινγκτον, Αλάσκα για συγκομιδή υλικού κυρίως από ελληνικές, σερβικές και αντιοχειανές εκκλησίες.

Η μεταστροφή θεωρείται κυρίως ενοποίηση ενός κατακερματισμένου εαυτού και προσπάθεια ανακεφαλαίωσης και ακεραίωσης. Ως ελκυστικά στοιχεία της Ορθοδοξίας εντοπίζονται κυρίως το γεγονός ότι έχει μια θεραπευτική προσέγγιση στη σωτηρία, με οντολογικό έρεισμα, αντί για τη δικανική που κυριαρχεί σε δυτικές ομολογίες. Το «κλειδί» για την πρόσφατη επιτυχία της Ορθοδοξίας φαίνεται ότι είναι ο συνδυασμός αφενός ενός αυστηρού συμβολικού συστήματος, που ελκύει αποδιοργανωμένες προσωπικότητες, αφετέρου μιας αγκάλης επιείκειας προς τον «αμαρτωλό» λόγω της θεραπευτικής και μη δικανικής προσέγγισης. Τα «δραματικά ταξίδια της πίστης» εμπλέκονται βεβαίως και με τις ιδεολογικές μάχες της αμερικανικής κοινωνίας, όπως αυτή ανάμεσα στα «woke» κινήματα αφύπνισης και στην επιστροφή του συντηρητισμού που κατέληξε εντέλει στην τρέχουσα εκδοχή του τραμπισμού.

Οι φιλελεύθεροι είναι πιο ευέλικτοι και λιγότερο επιρρεπείς στην επιβολή ιδεών, παρατηρεί ο π. Θερμός. Κατά τον Philip Helfaer, που έχει γράψει το έργο αναφοράς The Psychology of Religious Doubt (Βοστώνη: Beacon Press, 1972), «το φιλελεύθερο σύστημα πεποιθήσεων, σε αντίθεση με το συντηρητικό, χαρακτηρίζεται δομικά από υψηλότερο βαθμό εσωτερίκευσης. Η προβολή εικόνων περί υπέρτατου αγαθού και υπέρτατου κακού έχει είτε εξαλειφθεί είτε αμβλυνθεί και αποπροσωποποιηθεί». Στις ΗΠΑ, η ποσότητα των μεταστροφών δεν συμπίπτει οπωσδήποτε με μια ποιότητα αυτοκριτικής. Οι μεταστρεφόμενοι ψάχνουν συχνά ένα συμπαγέστερο συμβολικό, αναζητώντας  μια υπακοή που υπαγορεύεται από την ενοχή ως μέθοδος εσωτερικού κατευνασμού. Ενίοτε φτάνουν να κατηγορούν τους παλαιότερους ιερείς της Ορθόδοξης Εκκλησίας για συμβιβασμό και τους πιέζουν να είναι αυστηρότεροι στη διδασκαλία τους. Μπορεί να είναι επιθετικά κριτικοί προς τους άλλους πιστούς σε μια ασύνειδη προσπάθεια να τιμωρήσουν τον εαυτό τους για την προηγούμενη ζωή τους. Η πίεση του υπερεγώ σε αυτές τις περιπτώσεις δεν οδηγεί σε πρόοδο της προσωπικότητας, αλλά προσκολλάται σε παιδικούς φόβους. Ηθικισμός, δυαλισμός, πουριτανισμός, καχυποψία, τυφλή υποταγή, δυσκαμψία προσωπικότητας που μπορεί να οδηγήσει σε ολοκληρωτισμό, είναι στοιχεία που συχνά ευρίσκονται περισσότερο στους μεταστραφέντες παρά στους ανήκοντες σε ορθόδοξες οικογένειες. Πολλοί αναζητούν στην Ορθοδοξία ένα καταφύγιο από τη μεταμοντέρνα ρευστότητα της Δύσης, εξ ου και βλέπουμε συχνά περιπτώσεις μεταστραφέντων που είναι φιλομοναρχικοί, υπέρ της Ρωσίας, ελκύονται από τους κανόνες και την ιεραρχία και έχουν σκεπτικισμό προς τη δημοκρατία και τον πλουραλισμό.

Κατά τον Dean Kelley, οι αυστηρότερες θρησκευτικές ομάδες απαιτούν υψηλότερο βαθμό συμπεριφορικής συμμόρφωσης, γι’ αυτό ελκύουν πολύ περισσότερο από τις φιλελεύθερες ορισμένους μεταστραφέντες για τους οποίους δεν έχει σημασία το περιεχόμενο της διδασκαλίας, αλλά η σταθερότητα και η βεβαιότητα, ένα σύνολο αληθειών που θα είναι απαράλλακτο εσαεί. Χαρακτηριστικές ήταν εντάσεις που προκλήθηκαν επί της πανδημίας του κορονοϊού Covid-19, όταν συνήθως οι εκ παιδικής ηλικίας Ορθόδοξοι ήταν υπέρ των μέτρων της πολιτείας, ενώ οι μεταστραφέντες εναντίον τους, θεωρώντας συχνά ότι ο ναός είναι ένα αγιασμένο μέρος, ότι η μετοχή στα θεία μυστήρια δρα θαυματουργικά, ότι το θείο αίμα δεν φθείρεται, αλλά λειτουργεί ως πηγή ιάσεως κ.ο.κ.

«Αρρενωπή θρησκευτικότητα»

Συναφές είναι το άγχος για τα έμφυλα ζητήματα. Μία ιδιαιτέρως μελετημένη περίπτωση μεταστραφέντων, η οποία μάλιστα απασχόλησε άρθρα των New York Times και άλλων αμερικανικών Μέσων, είναι οι νέοι άνδρες, οι οποίοι θεωρούν ότι η αρρενωπότητα «είναι υπό διωγμόν» ή «δαιμονοποιείται» στη σύγχρονη κοινωνία και αναζητούν στην Ορθόδοξη Εκκλησία μια περισσότερο αρρενωπή θρησκευτικότητα. Για το φαινόμενο αυτό έχει δημιουργηθεί η λεξιπλασία «Orthobros», από την «Ορθοδοξία» και τη λέξη «bros» που σημαίνει «αδελφοί» (brothers), αλλά στην ουσία την αντροπαρέα με οικειότητα. Οι Orthobros θάλλουν σε υβριδικές κοινότητες ενοριών και διαδικτύου και, ενίοτε, η μαζική προσέλευσή τους σε ορισμένες κοινότητες τις αλλάζει επιτελεστικά, ιδίως αν ο ιερέας έχει παρόμοια νοοτροπία. Βλέπουμε έτσι ακόμη και φαινόμενα εκθειασμού των όπλων ή ιερείς να αναρτούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τα κατορθώματά τους στη σκοποβολή. Φόβος γυναικών, άγχος για το σεξ ή την οικειότητα, υπερβολική ενοχή και αναζήτηση καταφυγίου είναι ενίοτε τα κίνητρα για παρόμοιες μεταστροφές.

Η κριτική του π. Θερμού δεν είναι πάντως σαρωτική. Ακολουθώντας την παρατήρηση του Pehr Grandqvist, ο συγγραφέας παρατηρεί ότι η εμπειρία της μεταστροφής βλαστάνει περισσότερο από ανάγκες που εδράζονται στον συναισθηματικό και σχεσιακό τομέα, φέροντας εντυπωσιακές φαινομενολογικές ομοιότητες με την εμπειρία του ερωτεύεσθαι. Και όπως σε κάθε συναισθηματική σχέση, σε μια θρησκευτική μεταστροφή μπορεί να λανθάνει ψυχική παθολογία, αλλά και δυναμική απελευθέρωσης και ωριμότερης αναγέννησης του εαυτού. Προς το τέλος του βιβλίου, ο π. Θερμός αναπτύσσει πώς ο Χριστός μπορεί να υποκαθιστά ένα πρόσωπο σύνδεσης, επιτρέποντας επανοικειώσεις ιστοριών και συμπεριλήψεις μη ανεπτυγμένων πτυχών της προσωπικότητας. Στη μεταστροφή λειτουργούν συχνά διαδικασίες ταύτισης, ενδοβολής και μετάθεσης. Διά της μεταθέσεως, η φιλαυτία του ατόμου μπορεί να γίνει αγάπη για τον Θεό και την ανθρωπότητα, ενώ το μίσος που πριν στρεφόταν κατά του Θεού πλέον στρέφεται κατά του κακού εαυτού. Η μεταστροφή αποτελεί συχνά αναζήτηση μεγαλύτερης δυνατής ενσυναίσθησης, ενώ ο π. Θερμός καταλήγει προς το τέλος του βιβλίου ότι η μεταστροφή αποτελεί μια διαρκή κλήση, ακόμη και για όσους έχουν γεννηθεί εντός ορθοδόξων οικογενειών, με εσχατολογικό ορίζοντα.