Ασπασία Γκιόκα, Ο Σεφέρης στην Αμερική, Νίκας, Αθήνα 2023, 232 σελ.
Aπό τα τέλη Σεπτεμβρίου ώς τις 29 Δεκεμβρίου 1968, ο Γιώργος Σεφέρης ταξίδεψε στην Αμερική, προσκεκλημένος του Ινστιτούτου Προχωρημένων Σπουδών του Πανεπιστημίου Πρίνστον. Ήταν μια επίσκεψη γεμάτη συναντήσεις με αξιοσημείωτους ανθρώπους. Αλλά και μια συνάντηση με μια ριζοσπαστικοποιημένη και πολιτικοποιημένη ακαδημαϊκή κοινότητα που, πιθανότατα, συνέβαλε στην άρση των προσωπικών του επιφυλάξεων και τον βοήθησε, λίγο αργότερα, να λάβει θέση καταδικάζοντας τη δικτατορία, που στην Ελλάδα είχε εδραιώσει το καθεστώς της. Η Ασπασία Γκιόκα, με τόλμη, παρουσιάζει το ταξίδι του ποιητή στον γενναίο νέο κόσμο. [ΤΒJ]
Η εικόνα που έχουμε διαμορφώσει για τη ζωή, την ιστορική πορεία, την ιδεολογική γραμμή και το έργο του Γιώργου Σεφέρη στέκεται εν πολλοίς εδώ και δεκαετίες παγιωμένη και αναλλοίωτη, απότοκο της μείζονος θέσης του νομπελίστα ποιητή στον νεοελληνικό πνευματικό «κανόνα», αλλά και της ισχυρής βιβλιογραφίας επί του θέματος που ντε φάκτο έχει λάβει τη στόφα του κλασικού μέσω των ισχυρών διαύλων της πανεπιστημιακής και της σχολικής διδασκαλίας.
Η ζωή του Σεφέρη έχει συνδεθεί, επομένως, αδιάρρηκτα με τις εθνικές περιπέτειες και την ιστορική πορεία του ελληνισμού κατά τον 20ό αιώνα, από τη Μικρασιατική Καταστροφή και την προσφυγιά στη μεσοπολεμική απογοήτευση και στην προσπάθεια δημιουργίας μιας νέας συνεκτικής αφήγησης· και ακολούθως, από την προετοιμασία και το άλγος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου στον μεταπολεμικό εθνικό διπλωματικό αγώνα για την Κύπρο και στην αμφίβολης επιτυχίας έκβασή του, ο Σεφέρης βρίσκεται πάντα δίπλα στην ελληνική ιστορική πορεία, τις περισσότερες, μάλιστα, φορές εξ αποστάσεως, εξαιτίας της διπλωματικής του ιδιότητας.
Πολύ μελάνι, επομένως, έντυπο και ψηφιακό, έχει χυθεί για τον Σεφέρη του Λονδίνου και των Παρισίων, της Αιγύπτου, της Νότιας Αφρικής, της Αλεξάνδρειας και της Ιερουσαλήμ, της Κωνσταντινούπολης, της Κύπρου και της Βηρυτού, με την καθεμιά ψηφίδα εξ αυτών να δημιουργεί σταδιακά ένα ιδιότυπο «κολάζ» της πολυσχιδούς και ασταμάτητης ιστορικής και αισθητικής διαδρομής του.
Η Αμερική, τόπος πολιτικοποίησης
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η κυκλοφορία ενός βιβλίου για τον Σεφέρη στην Αμερική σίγουρα δημιουργεί, αρχικά, μια παράξενη εντύπωση στον αναγνώστη, αφού η πορεία της ζωής του ποιητή θεωρείται πλέον λίγο-πολύ δεδομένη και η παγιωμένη εντύπωσή μας απέναντί του έχει προκαθορίσει ότι το όνομα του μείζονος δημιουργού δεν συνδέεται ενεργά ούτε με τον υπερατλαντικό κόσμο ούτε με τις εκεί πολιτικές εξελίξεις και πνευματικές αναζητήσεις. Στην εικόνα αυτή συντείνει και η μη επανέκδοση, εδώ και δεκαετίες, του Χειρογράφου ’68 , καθώς και η αργοπορημένη κυκλοφορία των τελευταίων τόμων των ημερολογιακών του σημειώσεων, με την εικόνα, συνεπώς, της πορείας του ποιητή και στοχαστή να σταματά κάπου στη βράβευση από τη Σουηδική Ακαδημία και να πιάνει εκ νέου το νήμα από τη δήλωσή του ενάντια στη δικτατορία και την ακόλουθη συμμετοχή του στην πολιτική (και εν πολλοίς αντιστασιακή) πράξη της συλλογικής έκδοσης των Δεκαοχτώ Κειμένων.
Πόσο γνωστός είναι, αλήθεια, σήμερα ο προβληματισμός του Σεφέρη για το αν πρέπει να πάρει θέση ενάντια στη δικτατορία κατά το πρώτο διάστημα μετά την επιβολή της ή αν οφείλει να σταθεί με το δεδομένο του εκτόπισμα υπεράνω των πολιτικών παθών; Πόσο έχει μελετηθεί η τελευταία του συνάντηση με τον Μίκη Θεοδωράκη, προτού εκείνος διαφύγει από την Ελλάδα, αλλά και η αμφίθυμη στάση του νομπελίστα ποιητή στο αίτημα του τελευταίου να οργανώσουν μια κοινή συναυλία που θα στοιχειοθετούσε ανοιχτά πράξη αντίστασης; Πόσο γνωστή είναι η προσπάθεια της οικογένειας του (εξόριστου τότε) Γιάννη Ρίτσου, με τον οποίο –σημειωτέον– δεν συναντήθηκαν ποτέ από κοντά, να μεσολαβήσει ο «αστός» Σεφέρης υπέρ του ώστε να επανενωθεί με την οικογένειά του κατά την περίοδο της αντιμετώπισης ενός προβλήματος υγείας; Το πρώτο διάστημα μετά την επιβολή του καθεστώτος της 21ης Απριλίου, ο Σεφέρης στέκει, ομολογουμένως, σιωπηλός, αμλετικός και διστακτικός, αποφασίζοντας να μη δημοσιεύσει κάτι στην Ελλάδα όσο εκείνη βρίσκεται υπό δικτατορικό καθεστώς και ζυγίζοντας τις εν γένει επιλογές του που πάλλονται ανάμεσα στη δράση και τη συμβολική απραξία.
Η Ασπασία Γκιόκα, στη μελέτη της, η οποία παρουσιάστηκε τμηματικά κατά καιρούς και συνενώθηκε οργανικά στη μονογραφία Ο Σεφέρης στην Αμερική, προκρίνει ανοιχτά την (απολύτως βάσιμη) άποψη πως η μεταστροφή του Γιώργου Σεφέρη στην πιο ενεργή πολιτική στάση κατά το έσχατο κεφάλαιο της ζωής του, με τελική απόληξή της τη θρυλική πλέον δήλωση ενάντια στη δικτατορία, λαμβάνει χώρα μέσω της (καθοριστικής και εν πολλοίς άγνωστης ώς τώρα) εμπειρίας της Αμερικής και των γεγονότων που έλαβαν χώρα κατά την εκεί διαμονή του για ένα τρίμηνο στα τέλη του (σημαδιακού έτους για την παγκοσμιότητα) 1968. Η προσωρινή αυτή αποδημία τον φέρνει σε επαφή τόσο με τη μαχητική νεολαία που πάλλεται ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ όσο και με τους Έλληνες των ΗΠΑ που τον καλούν κατά τις απαγγελίες στις οποίες προβαίνει να πάρει επιτέλους ανοιχτά θέση ως πνευματικός ταγός, φέρνοντας, έτσι, στα όριά του το δόγμα και το πρόταγμα του “no politica”, με το οποίο ως βάση ο Γιώργος Σεφέρης είχε αποφασίσει αρχικά να ταξιδέψει στην άλλη άκρη του Ατλαντικού.
Στο βιβλίο θα δούμε να παρελαύνουν ονόματα περισσότερο ή λιγότερο γνωστά και συνδεδεμένα ή μη στο συλλογικό φαντασιακό με τον Σεφέρη, όπως εκείνα των Samuel Hazo, Romilly Jekins , Rex Warner κ.ά., καθώς καταγράφονται και σχολιάζονται επιστολές που αντάλλαξαν με τον ποιητή και σχετικά αποσπάσματα του Τύπου της εποχής στο κάθε ξεχωριστό κεφάλαιο. Αξίζει εδώ να σταθούμε λίγο παραπάνω στον καθηγητή Πανεπιστημίου και ποιητή Eugene Mccarthy, που την ίδια ακριβώς χρονιά διεκδικεί το χρίσμα των Δημοκρατικών για τις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ απαγγέλλοντας στις προεκλογικές του συγκεντρώσεις μεταφρασμένο Σεφέρη, αποδεικνύοντας έτσι, αφενός το διεθνικό πια εκτόπισμα του ποιητή, αφετέρου την απόλυτη σύζευξη του κοινωνικού με το προσωπικό στοιχείο που ο λόγος του έχει καταφέρει.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι και η μορφή του προοδευτικού Ελληνοαμερικανού George Anastaplo, μαχητή ενάντια στον μακαρθισμό και διεκδικητή του Νομπέλ Ειρήνης, ο οποίος την εποχή εκείνη προφανώς αγωνίζεται δημόσια ενάντια στη δικτατορία και θεωρεί τη σύζευξη του Σεφέρη στον αγώνα αυτό θεμελιακή για την επιτυχία και τη διεθνοποίησή του. Παρατηρούμε πως ο Σεφέρης στην Αμερική δεν τιμάται μονάχα ως ήδη φτασμένος και «μείζων», αλλά επενδύεται και με προσδοκίες εξαιτίας του δημόσιου ρόλου που εκ των πραγμάτων πλέον φέρει.
Οι αντιδράσεις των Ελλήνων της Αμερικής και των προοδευτικών υπερατλαντικών φίλων του ποιητή, η πρώτη (και ανολοκλήρωτη εντέλει στον μακρό χρόνο) επαφή του με το ριζοσπαστικό κομμάτι της μεταπολεμικής νεολαίας που δομεί μια νέα αφήγηση όσο η Ελλάδα παραμένει στον «γύψο», η αίσθηση του καθήκοντος του βραβευμένου και «εθνικού», όπως αυτό γίνεται αντιληπτό πλέον και από τη διεθνή του φήμη, γεννώντας και τις σχετικές υποχρεώσεις, καθώς και η γεωγραφική απόσταση που συνιστά (σε πιο μικρή κλίμακα) κάτι εφάμιλλο με την απομάκρυνσή του κατά τον προγενέστερο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, λειτουργούν εντέλει κλιμακωτά μέσα στον ψυχισμό του Σεφέρη και τον οδηγούν σχεδόν νομοτελειακά και ντετερμινιστικά στη δράση και στην πράξη. Για μια ιδιότυπη «μύηση» θα κάνει λόγο χαρακτηριστικά η συγγραφέας, καταγράφοντας τα βήματα που έλαβαν χώρα, ώστε ο λογοτέχνης να μεταστραφεί και να αποφασίσει να αναλάβει τις ευθύνες και το χρέος του. Όταν επιστρέφει πια στην Ελλάδα από τούτη την (τελευταία εντέλει) διαμονή του στο εξωτερικό, κατά την τόσο περιπετειώδη ζωή του, έχει πλέον μεταλλαχθεί οριστικά.
Συμπληρώνοντας τον κανόνα
Μελετώντας σε βάθος αυτόν τον κόσμο, με σχετικά ταξίδια που πραγματοποίησε η Ασπασία Γκιόκα, αλλά και με ενδιαφέροντα τεκμήρια που φέρνει στο φως, διατρέχει αυτή την παραγνωρισμένη φάση του ύστερου Σεφέρη, εντάσσοντας τον αναγνώστη πειστικά μέσα στην εποχή και στις αλληλεπιδράσεις της «ελεύθερης» με την «ανελεύθερη» πλευρά του Ατλαντικού. Εδώ ερχόμαστε και στα μάλλον αρνητικά σημεία του βιβλίου: στην απλή συνένωση, δηλαδή, των διαφόρων τεκμηρίων και επεισοδίων δίχως μια στιβαρή παράλληλη δοκιμιογραφική αφήγηση (λείπει εμφανώς και ένας συνεκτικός επίλογος), καθώς και στη μάλλον φορμαλιστική και σαφώς οριοθετημένη μελέτη τού καθενός ξεχωριστά, που παραπέμπει μάλλον σε φιλολογικές εργασίες προηγούμενων εποχών. Σε κάθε περίπτωση, ακόμα και αυτή η πρακτική είναι πολύ πιο ευφρόσυνη ως αίσθηση από τον ακαδημαϊκό κανόνα των τελευταίων δεκαετιών που βαφτίζει τα πάντα κοινωνικές κατασκευές και επιτελέσεις – και βρίσκεται πολύ πιο κοντά, πάντως, στην εποχή που περιγράφει και για την οποία κάνει λόγο.
Παρά τις όποιες, εντούτοις, ελλείψεις που θα μπορούσαν (αν εξέλιπαν) να έχουν καταστήσει το έργο σημαδιακό σε όλη την ιστορία των εν Ελλάδι σεφερικών σπουδών, η γενικότερη σημασία και συνεισφορά της μελέτης της Γκιόκα μόνο μικρή και αμελητέα δεν είναι. Αρχικά, η ερευνήτρια αποδεικνύει έμπρακτα πως η μελέτη του κλασικού και του «κανόνα» δεν συνιστά κάτι το απρόσιτο και το παγιωμένο, αλλά επιδέχεται συμπληρώσεων, αλλαγών και επεξηγήσεων άνευ της ανάγκης της αποδόμησης και των μεταμοντέρνων θεωρημάτων. Η εμπειρία, επομένως, καθώς και η αλληλεπίδραση με τον κόσμο των ΗΠΑ, κινητοποιούν απρόσμενα τον Σεφέρη στη λήξη της έβδομης δεκαετίας της ζωής του, ως ένας «νέος κόσμος» που τον βοηθά να ξεδιαλύνει εξ αντανακλάσεως τις αντιφάσεις της δικής του πατρίδας και να κινητοποιηθεί δυναμικά και δημιουργικά προς τη δράση. Η παρούσα έρευνα, συγχρόνως, είναι κι αυτή με τη σειρά της ένας «νέος κόσμος» στις σεφερικές μελέτες, συνιστώντας μια επικράτεια που ολοκληρώνει και εξελίσσει οργανικά την εδώ και δεκαετίες στατική εικόνα για τον ποιητή και τον βίο του, συμπληρώνοντας κενά και επεξηγώντας πειστικά κινήσεις και καταστάσεις.
Η Αμερική του Γιώργου Σεφέρη, ως ένας τόπος των νέων κινημάτων, της μαχητικής νεολαίας και των ριζοσπαστικών αντιλήψεων, έρχεται και παίρνει στο εξής το χώρο που της ανήκει πλάι στους υπόλοιπους σταθμούς του ταραχώδους βίου του κατά τη διάρκεια της συνεχούς νεοελληνικής περιπέτειας – σαν να ήταν πάντα εκεί και σαν να μην έλειψε ποτέ…
Διαβάστε ακόμα:
Δημήτρης Δασκαλόπουλος, «Ο Σεφέρης στο Πρίνστον». Κριτική στο βιβλίο της Ασπασίας Γκιόκα
The Books’ Journal, τχ. 153, Μάιος 2024 και https://booksjournal.gr/kritikes/poiisi/4932-o-seferis-sto-prinston
Προσθήκη νέου σχολίου