Ο Εντγκάρ Μορέν, που πέθανε στις 29 Μαΐου 2026 στο Παρίσι, ήταν ο τελευταίος επιζών μιας γενιάς στοχαστών που σημάδεψαν την πολιτική επιστήμη τα μεταπολεμικά χρόνια – με τις επεξεργασίες του, την τόλμη του και την επιδραστικότητά του. Ήταν ο άνθρωπος που συνέδεσε όσο λίγοι τη φιλοσοφία, την κοινωνιολογία, την πολιτική σκέψη και τις επιστήμες σε μια ενιαία θεώρηση του ανθρώπινου κόσμου. Με το έργο του άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη σύγχρονη σκέψη, προτείνοντας μια νέα προσέγγιση απέναντι στην πραγματικότητα: τη «σύνθετη σκέψη» (pensée complexe).
Ο Εντγκάρ Μορέν είχε γεννηθεί στο Παρίσι το 1921, ως Εντγκάρ Ναχούμ – ήταν σεφαραδίτικης καταγωγής από τη Θεσσαλονίκη. Γνώρισε από νωρίς τις τραγωδίες του αιώνα του και εμβάθυνε πολιτικά σ’ αυτές. Υπήρξε μέλος του γαλλικού ΚΚ από το 1941, αλλά διαγράφτηκε μια δεκαετία αργότερα. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εντάχθηκε στη Γαλλική Αντίσταση, υιοθετώντας το ψευδώνυμο «Μορέν», το οποίο διατήρησε σε όλη του τη ζωή. Η εμπειρία του πολέμου, του ολοκληρωτισμού και της ανθρώπινης καταστροφής καθόρισαν τη διανοητική του πορεία.
Από τα πρώτα του έργα μέχρι το μνημειώδες πολύτομο έργο Η Μέθοδος (La Méthode), ο Μορέν επιχείρησε να υπερβεί τους στενούς διαχωρισμούς ανάμεσα στις επιστήμες και τις ανθρωπιστικές σπουδές. Υποστήριξε ότι η πραγματικότητα δεν μπορεί να κατανοηθεί μέσα από απομονωμένα γνωστικά πεδία αλλά απαιτεί μια σκέψη ικανή να συλλαμβάνει ταυτόχρονα τις σχέσεις, τις αλληλεξαρτήσεις και τις αντιφάσεις που συγκροτούν τον κόσμο.
Το 1960, ο Εντγκάρ Μορέν, σε συνεννόηση με τον Ρολάν Μπάρτ, δημιούργησαν ένα κέντρο για τη μελέτη της μαζικής επικοινωνίας, το σημερινό «Κέντρο Εντγκάρ Μορέν» (Edgar Morin Centre) στο Παρίσι, που σήμερα είναι ενταγμένο στη Σχολή Ανώτερων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών (EHESS). Αργότερα, το 1968, ο Μορέν αντικατέστησε τον Ανρί Λεφέβρ στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ.
Ως ενεργός διανοούμενος, δεν αρκέστηκε στο ρόλο που επιφύλασσε στις πολιτικές επιστήμες το πανεπιστήμιο. Παρενέβαινε διαρκώς στον δημόσιο διάλογο για τη δημοκρατία, την εκπαίδευση, την οικολογία, την ευρωπαϊκή ενοποίηση, την παγκοσμιοποίηση και το μέλλον της ανθρωπότητας. Αντιμετώπισε με σκεπτικισμό κάθε μορφή δογματισμού και επέμεινε στην ανάγκη της αυτοκριτικής σκέψης, θεωρώντας ότι η βεβαιότητα αποτελεί συχνά πηγή πλάνης. Υπήρξε κριτικός της γραφειοκρατίας και του αυταρχισμού της Σοβιετικής Ένωσης και πάντα προσδοκούσε έναν δημοκρατικό εκσυγχρονισμό στη Ρωσία, γι’ αυτό και επί προεδρίας Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στήριξε την πολιτική τής περεστρόικα.
Το σημαντικότερο βιβλίο του για τη σχέση του με τον κομμουνισμό είναι η Autocritique (Αυτοκριτική, 1959). Εκεί επιχειρεί μια σπάνια για την εποχή αποτίμηση της προσωπικής του στράτευσης, αναλύοντας πώς πολλοί διανοούμενοι της γενιάς του οδηγήθηκαν σε μια μορφή «πολιτικής πίστης» που συχνά αγνοούσε ή δικαιολογούσε τα εγκλήματα του σταλινισμού. Υπήρξε ένας από τους πρώτους μεγάλους ευρωπαίους αριστερούς διανοούμενους που επιχείρησαν να κατανοήσουν τον κομμουνισμό όχι ως εχθρός ή ως πιστός, αλλά ως πρώην πιστός που θέλησε να εξηγήσει πώς μια υπόσχεση χειραφέτησης μπορούσε να καταλήξει σε σύστημα ανελευθερίας.
Επιδίωξε να κατανοήσει την εξέγερση του Μάη του 1968, την οποία αγκάλιασε από νωρίς. Έγραψε μάλιστα υποστηρικτικά άρθρα στην εφημερίδα Le Monde. Και πολύ σύντομα, εν θερμώ, ένα κείμενο που κυκλοφόρησε μαζί τα ανάλογα κείμενα του Κορνήλιου Καστοριάδη και του Πολ Λεφόρ στο βιβλίο, Το ρήγμα. Κατά τον Εντγκάρ Μορέν, ο Μάης του ’68 δεν είχε τα χαρακτηριστικά μιας παραδοσιακής πολιτικής ή ταξικής εξέγερσης, αλλά στα μάτια του φάνταζε ως υπαρξιακή επανάσταση της ανήσυχης νεολαίας, απάντηση στη βαθιά πολιτισμική κρίση. Η νεολαία, δηλαδή, φάνταζε ως αυτόνομη κοινωνική κατηγορία με δικά της αιτήματα, που ζητούσαν κάτι διαφορετικό από τον γραφειοκρατικό, τεχνοκρατικό και καταναλωτικό καπιταλισμό, ενώ αμφισβητήθηκε η πατριαρχική δομή της οικογένειας, του πανεπιστημίου και του κράτους.
Ο Μορέν υπήρξε στοχαστής της ανθρώπινης μοίρας. Επέμενε ότι η πρόοδος δεν είναι γραμμική ούτε εγγυημένη και ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται πάντοτε αντιμέτωπη με την αβεβαιότητα. Για το λόγο αυτό θεωρούσε πως η εκπαίδευση οφείλει να διδάσκει όχι μόνο γνώσεις αλλά και την επίγνωση των ορίων της γνώσης.
Η επιρροή του υπήρξε διεθνής. Τα έργα του μεταφράστηκαν σε δεκάδες γλώσσες, και στην Ελλάδα, όπου η επιρροή του στην αντιδογματική σκέψη υπήρξε σημαντική.
Με τον θάνατό του κλείνει ένας σπάνιος κύκλος της ευρωπαϊκής διανόησης. Παραμένει όμως ζωντανή η παρακαταθήκη ενός στοχαστή που αφιέρωσε τη ζωή του στην προσπάθεια να κατανοήσει την πολυπλοκότητα του ανθρώπου και του κόσμου.
Ο αντισημιτισμός
Ο Εντγκάρ Μορέν ασχολήθηκε επανειλημμένα με το ζήτημα του αντισημιτισμού, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1990 και στη συνέχεια, υποστηρίζοντας ότι στην Ευρώπη εμφανιζόταν μια νέα μορφή αντισημιτισμού, διαφορετική από τον παραδοσιακό αντισημιτισμό της άκρας Δεξιάς.
Ο Μορέν, ο οποίος ήταν ο ίδιος εβραϊκής καταγωγής και είχε χάσει συγγενείς στο Ολοκαύτωμα, υποστήριζε ότι ο μεταπολεμικός αντισημιτισμός δεν εξαφανίστηκε αλλά μετασχηματίστηκε. Κατά την άποψή του, μπορούσε να εμφανιστεί στην ακροδεξιά και στους εθνικισμούς, σε ισλαμιστικά κινήματα, αλλά και σε ορισμένους κύκλους της ριζοσπαστικής αριστεράς, όταν η κριτική προς το Ισραήλ μετατρεπόταν σε συλλογική ενοχοποίηση των Εβραίων.
Ωστόσο, ο Μορέν επέμενε σε μια διάκριση που θεωρούσε θεμελιώδη: η κριτική στην πολιτική του κράτους του Ισραήλ δεν είναι από μόνη της αντισημιτισμός. Υποστήριζε ότι ένα δημοκρατικό κράτος, όπως κάθε κράτος, πρέπει να υπόκειται σε κριτική για τις πράξεις του.
Για τον Μορέν, ο αντισημιτισμός δεν ήταν απλώς μια προκατάληψη απέναντι στους Εβραίους, αλλά ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι κοινωνίες κατασκευάζουν «αποδιοπομπαίους τράγους» σε περιόδους κρίσης. Γι’ αυτό θεωρούσε ότι η καταπολέμησή του συνδέεται με έναν ευρύτερο αγώνα υπέρ της δημοκρατίας, της πολυπλοκότητας και της κατανόησης του Άλλου.
Προσθήκη νέου σχολίου