To 2017 δούλευα ως διοικητική υπεύθυνη σε ένα πανεπιστήμιο του Παρισιού. Μοα μέρα μπήκε με ορμή στο γραφείο ο καθηγητής γαλλικής λογοτεχνίας που θεωρώ διά βίου μέντορά μου λέγοντάς μου: «Όταν δεν μπορώ να κοιμηθώ το βράδυ, διαβάζω Φιλίπ Ζακοτέ (Philippe Jaccottet). Μία σελίδα αρκεί για να με ηρεμήσει». Pour m’apaiser, είχε πει. Κυριολεκτικά: να με φέρει σε κατάσταση ειρήνης. Ήταν η πρώτη φορά που άκουγα αυτό το όνομα. Με το που έφυγα από τη δουλειά, έσπευσα στο βιβλιοπωλείο. Ήταν η αρχή μίας σχέσης που εννιά χρόνια με συνοδεύει.
Ο Φιλίπ Ζακοτέ είναι Ελβετός λογοτέχνης γνωστός πρωτίστως ως εξέχων ποιητής της γαλλικής γλώσσας. Λιγότερο έχει προσεχθεί το εκτενέστατο έργο του σε πεζό λόγο: δοκίμιο, κριτική λογοτεχνίας, μονογραφίες για συγγραφείς και ζωγράφους, χρονογράφημα, πεζά ποιητικής. Το 2014 το έργο του συγκαταλέχθηκε στην έγκριτη σειρά Bibliothèque de la Pléiade, μία ύψιστη αναγνώριση με την οποία ελάχιστοι δημιουργοί έχουν τιμηθεί κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Ο Ζακοτέ υπήρξε επίσης ένας από τους σημαντικότερους και πιο παραγωγικούς μεταφραστές της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας του 20ου αιώνα.
Σε μεγάλο βαθμό άγνωστος στην Ελλάδα, ο Ζακοτέ ευτύχησε, παρ’όλα αυτά, να δει το σημαντικότερο μέρος του ποιητικού του έργου μεταφρασμένο αριστοτεχνικά από τον Θανάση Χατζόπουλο. Ο εξαιρετικός τόμος Καπνός και κρύσταλλο: Ποιήματα 1946-1967 (Τυπωθήτω, 2006) συγκεντρώνει, πέρα από τις σημαντικότερες ποιητικές συλλογές του Ζακοτέ, τον πρόλογο του σημαντικού μελετητή Jean Starobinski καθώς κι ένα υψηλής ευαισθησίας επίμετρο του μεταφραστή. Όταν ανακάλυψα αυτή τη μεταφραστική εργασία, ένιωσα αμέσως ότι ήμουν λιγότερο μόνη στην αναμέτρησή μου με τον Jaccottet, ότι ένας δρόμος είχε ήδη διανοιχθεί στη γλώσσα μου και μάλιστα με τον πιο ασφαλή τρόπο.
Όταν τον Φεβρουάριο του 2021 ο Ζακοτέ πέθανε σε ηλικία 95 ετών, έγραψα ένα άρθρο στο ανά χείρας περιοδικό. Λίγες μέρες μετά, έλαβα ένα μήνυμα του Θανάση Χατζόπουλου ο οποίος με σπάνια γενναιοδωρία και διακριτικότητα με συνεχάρη για το κείμενό μου προσθέτοντας ότι ο Jaccottet «είναι ένας ποιητής που αξίζει να τον γνωρίσουμε περισσότερο στο ελληνικό κοινό».
Εμψυχωμένη από αυτή την επικοινωνία, λίγο καιρό αργότερα έστειλα μία επιλογή από τις μεταφράσεις μου στον Θανάση Χατζόπουλο. Όταν είχα ξεκινήσει να μεταφράζω σποραδικά κάποια από τα κείμενά του Jaccottet γραμμένα σε πεζό λόγο, το έκανα χωρίς να πολυπιστεύω στην προσπάθειά μου. Όμως δεν μπορούσα να μην το κάνω: αυτή η μυστηριώδης κι ακαταμάχητη παρόρμηση που δίνει το έναυσμα στη μεταφραστική δουλειά είναι κοινός τόπος στις μαρτυρίες για τη μετάφραση. Η απόκριση του Θανάση Χατζόπουλου ήταν συγκινητικά ενθαρρυντική. Είναι δύσκολο να περιγράψεις πώς είναι να περπατάς στα τυφλά, ψηλαφώντας, οριακά χωρίς ελπίδα αλλά με την εμμονή μίας τρέλας, σε πείσμα της εποχής και της μόδας, κι αίφνης να λαμβάνεις, σ’ αυτή την ανηφόρα, τον ζεστό λόγο ενός λογοτέχνη που έχει αφιερώσει μεγάλο κομμάτι της ζωής του στο πέρασμα της γαλλικής ποίησης στην ελληνική γλώσσα. Ο Θανάσης Χατζόπουλος με δέχτηκε λίγους μήνες αργότερα στο γραφείο του: μου μίλησε για την αλληλογραφία του με τον Jaccottet και την έγκριση του ίδιου του ποιητή για τις μεταφράσεις του, για το πώς τον πρωτοέμαθε και πώς έφτασε ώς την ανάγκη να τον μεταφράσει, καθώς επίσης και για όσα διακρίνουν τον Ζακοτέ από τους συνομηλίκους του ποιητές της γαλλικής γλώσσας.
Συνηθίζουμε στην ιδέα ότι η ενασχόλησή μας με τα γράμματα θα είναι μοναχική, ίσως είναι ένας τρόπος να θωρακιστεί κανείς ενόψει των δυσκολιών που ενέχει αυτή η ασχολία. Ίσως, βέβαια, να είναι μια κοινοτοπία της εποχής που δεν ωφελεί ιδιαίτερα. Πάντως, έτσι σε προετοιμάζουν για τις διδακτορικές σπουδές, έτσι μοναχική ονομάζουμε τη μετάφραση, κ.ο.κ. Όμως ο Δάντης –ο ποιητής των ποιητών, κι οπωσδήποτε ο ποιητής του Ζακοτέ– λέει το αντίθετο. Ο Δάντης καταφέρνει να ανεβεί το βουνό της Κόλασης –να διασχίσει, δηλαδή, τα εμπόδια της ζωής– χάρη στον οδηγό του και φίλο του ποιητή Βιργίλιο.
Αυτός ο τόμος που συγκεντρώνει δοκίμια για τη μετάφραση, Ονομαστική Αξία, είναι ακριβώς αυτό: αγωγή κι αρωγή του μεταφραστή / της μεταφράστριας. Το απαύγασμα της πείρας σαράντα χρόνων στη μετάφραση της λογοτεχνίας (ποίησης και δοκιμίου) αλλά και ψυχανάλυσης.
Στήριξη και εμψύχωση
Με καταλαμβάνει δέος μπροστά στο γλωσσικό ταλέντο του Θανάση Χατζόπουλου. Για το σύνολο του πολυσχιδούς έργου του έχουν μιλήσει αξιότεροι από μένα. Προτίμησα από τη θέση μου να πω τη γνώμη μου ως επίδοξη μεταφράστρια που προσπαθεί να μεταγγίσει στην ελληνική γλώσσα τις εκστάσεις τις οποίες συναντά στη γαλλική λογοτεχνία. Η Ονομαστική Αξία διαβάζεται ως εγχειρίδιο μετάφρασης αλλά είναι κατά βάση η συντροφιά ενός συνοδοιπόρου –κάποιου είδους compagnon de route– που παρέχει στήριξη κι εμψύχωση και που δίνει χώρο στην προσπάθεια των επόμενων. Κι ίσως αυτές είναι οι σημαντικότερες αρετές στη μικρή μας χώρα με την απεραντοσύνη της γλώσσας. Εξάλλου, η διαδικασία της μετάφρασης είναι «κυρίως ένα καθ’ οδόν προς κάτι άγνωστο», όπως γράφει ο Θανάσης Χατζόπουλος στο πιο προσωπικό-αυτοβιογραφικό κείμενο της συλλογής «Ριζώματα της Μετάφρασης» (Ονομαστική αξία, 84)
Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι καλύτεροι δοκιμιογράφοι είναι οι ποιητές-μεταφραστές: δείτε τον Σεφέρη, τον Γιόζεφ Μπρόντσκι, τον Ζακοτέ, την Ανν Κάρσον. Σ’ αυτούς ανήκει ο Θανάσης Χατζόπουλος:
Ακρίβεια: αυτή η έννοια αποδίδει νομίζω τον μεγαλύτερο μόχθο του μεταφραστή. Γιατί γι’ αυτήν παλεύει και αυτήν καλείται να αποδώσει αφού έχει σκάψει βαθιά και ανασκάψει το κείμενο, και το έχει κατανοήσει και «αποδελτιώσει». Παλεύει τότε όπως παλεύει κάποιος που ξέρει τι θέλει να πει, αλλά δεν του έρχεται η λέξη. Σαν να πάσχει από κάποια αγνωσία, η οποία τον βάζει να σκεφτεί περιμετρικά του ζητούμενου, που είναι η ακριβής λέξη. Κι όμως εκείνος αναζητά αυτή τη λέξη, αυτή που είναι απαραίτητη για να είναι συνεπής στη συνάντησή του με τη λέξη του συγγραφέα, ακριβής στο δευτερόλεπτο, θα λέγαμε, αν μιλούσαμε με όρους χρόνου. (Ονομαστική αξία, 141)
Στην προπέρσινη Έκθεση Θεσσαλονίκης, ο Θανάσης Χατζόπουλος μού αφιέρωσε την πιο πρόσφατη μεταφραστική δουλειά του, τον τόμο Σε αναζήτηση τόπου, μια επιλογή της ποίησης του Yves Bonnefoy. Πρόκειται για μία εξαιρετικά προσεγμένη δίγλωσση έκδοση από τις εκδόσεις Στερέωμα. Για όσους δραστηριοποιούνται στη μετάφραση της γαλλικής λογοτεχνίας προς τα ελληνικά, αυτή η μεταφραστική εργασία αποτελεί ένα ανυπολόγιστα πολύτιμο εργαλείο, ειδικά στη δίγλωσση αυτή έκδοση που παρέχει, απλόχερα κι άφοβα, διαφάνεια και γνώση στον αναγνώστη. Στην αφιέρωση που μου απηύθυνε ο Θανάσης Χατζόπουλος, με έκπληξη και συγκίνηση, διάβασα ότι έκανε λόγο για το πέρασμα μίας σκυτάλης. Αυτή τη γενναιοδωρία, που είναι η ουσία των γραμμάτων, ενσαρκώνει ο Θανάσης Χατζόπουλος.
Προσθήκη νέου σχολίου