Διεκδικητικός ρεαλισμός για το Κυπριακό

Θα αξιοποιήσω την ιδιότητα του Κυπρίου, για να μιλήσω όχι μόνο για το βιβλίο του Μιχάλη Παπαπέτρου αλλά και για τον άνθρωπο και τον πολιτικό που βρίσκεται πίσω από τον συγγραφέα. Όπως τον γνώρισα στα πολλά χρόνια της πολιτικής μας σχέσης. Προηγουμένως, όμως, οφείλω να δηλώσω ότι το εξαιρετικό βιβλίο του Μιχάλη Παπαπέτρου το διάβασα μέσα σε μια νύχτα. Ο Παπαπέτρου καταγράφει τα γεγονότα, ιστορικά και καθημερινά, με μια απλή και οικεία γλώσσα που σε καθηλώνει. Ειλικρινά αισθάνεσαι ότι βλέπεις κινηματογραφική ταινία.

Επιτρέψτε μου να πω από την αρχή ότι ο Μιχάλης Παπαπέτρου είναι φίλος μου. Και συμβαίνει, σε τέτοιες περιπτώσεις, όταν κάποιος παρουσιάζει το βιβλίο ενός φίλου του, στην προσπάθειά του να είναι αντικειμενικός, τείνει να γίνεται και υπερβολικά αυστηρός για να πείσει ότι δεν επηρεάστηκε από τη φιλική σχέση, με αποτέλεσμα να αδικεί και το συγγραφέα και το βιβλίο.

Στο κείμενο που ακολουθεί προσπαθώ να μην αδικήσω τη μεγάλη πολιτική προσωπικότητα που λέγεται Μιχάλης Παπαπέτρου. Θα είμαι αντικειμενικός, όμως ομολογώ ότι μου είναι δύσκολο να είμαι και «αυστηρός» με την πραγματική έννοια, επειδή δεν μου το επιτρέπουν τα γεγονότα, η πολιτική διαδρομή και προπαντός το ήθος του συγγραφέα.

Όταν εγώ αναμείχθηκα στην πολιτική, ο Μιχάλης Παπαπέτρου ήταν ήδη ένα «αστέρι» στην πολιτική σκηνή της Κύπρου. Χωρίς καμία αμφιβολία ο πιο φέρελπις πολιτικός στο χώρο της Αριστεράς που είχε ακροατήριο και στον πέραν της Αριστεράς ιδεολογικό χώρο.

Παρά τις διαφορετικές πολιτικές μας αφετηρίες, πάντα με εντυπωσίαζε ο μεστός πολιτικός του λόγος. Η πολιτική ευθυκρισία του και η πρωτόγνωρη τόλμη του για τα δεδομένα της πολιτικής ζωής της Κύπρου κατά τη δεκαετία του 1980, αρχή της πολιτικής του σταδιοδρομίας. Το πολιτικό του θάρρος βασιζόταν πάνω στο αίσθημα ευθύνης που είχε ως πολίτης και ως πολιτικός. Η συμμετοχή του στον αντιχουντικό αγώνα όπως και στην επιστράτευση κατά της τουρκικής εισβολής, μαζί με τις συχνές διαφωνίες σε δογματικές υπερβολές του κόμματός του, όπως και η αντίθεσή του στο λαϊκισμό, οριοθέτησαν μια πολιτική προσωπικότητα που υπερέβαινε τα δεδομένα της κυπριακής πολιτικής σκηνής τις δεκαετίες 1980 και 1990. Παρά τους περιορισμούς από το κόμμα που υπηρετούσε, μιλούσε τολμηρά και «έξω από το κουτί». Ακόμα και με τον κίνδυνο να βρεθεί σε σύγκρουση με το κόμμα του. Αυτά τα λίγα ως εισαγωγικά για τον Μιχάλη Παπαπέτρου για τα πρώτα στάδια της πολιτικής του σταδιοδρομίας.

Προτεραιότητα το Κυπριακό

Το βιβλίο του Μιχάλη Παπαπέτρου μου επιτρέπει να εστιάσω σε τέσσερα σημεία, με έμφαση στο κυπριακό πρόβλημα και τη διαχείριση του από την κυπριακή πολιτική ηγεσία και το πολιτικό σύστημα.

1. Ο Μιχάλης Παπαπέτρου παρουσιάζει μέσα από την αφήγηση της πολιτικής του διαδρομής τη δραματική αποτυχία της ελληνοκυπριακής πλευράς να αντιμετωπίσει το Κυπριακό με ρεαλισμό και μακριά από συναισθηματισμούς και μικρομεγαλισμούς. Η συνέπεια του Παπαπέτρου σε μια λύση έντιμου συμβιβασμού στο Κυπριακό και η ταύτισή του –μπορεί να λεχθεί– με τη λεγόμενη «κληριδική σχολή», ήταν και παραμένει η πεμπτουσία της πολιτικής του συμπεριφοράς.

Η δική μου ισχυρή πεποίθηση, την οποίαν καταθέτω εδώ δημόσια για πρώτη φορά, είναι η εξής: Αν ο Μιχάλης Παπαπέτρου και η τάση που εκπροσωπούσε, μετά την περεστρόικα και την κρίση που επακολούθησε στο ΑΚΕΛ,  κέρδιζαν την εσωκομματική μάχη στο κόμμα της κυπριακής Αριστεράς και αναλάμβαναν ενδεχομένως την ηγεσία ενός μεγάλου κόμματος όπως ήταν τότε το ΑΚΕΛ, πιθανόν να άλλαζε ριζικά και η ίδια η πορεία του Κυπριακού. Γιατί ο Μιχάλης Παπαπέτρου, μπροστά στις κρίσιμες αποφάσεις για το Κυπριακό, δεν θα έκανε τα λάθη που έκανε το ΑΚΕΛ και τα οποία συνέβαλαν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στα αδιέξοδα και στις αποτυχίες των προσπαθειών επίλυσης του Κυπριακού. Εδώ θα ήθελα να σημειώσω ότι το κόμμα της κυπριακής Αριστεράς κατά βάση και διαχρονικά κράτησε συνετή στάση στο κυπριακό πρόβλημα και με συνέπεια, επιμονή και πολιτικό κόστος διατήρησε τις γέφυρες επικοινωνίας με την τουρκοκυπριακή κοινότητα.

Η ιστορία βέβαια δεν αλλάζει. Δεν επιχειρώ να ξαναγράψω την ιστορία. Ωστόσο, και ασφαλώς με σεβασμό στο ιστορικό κόμμα της Αριστεράς, το επισημαίνω για να αναγνωριστεί στον Μιχάλη Παπαπέτρου από τη μια η απόλυτη συνέπειά του στο όραμα και στη διεκδίκηση μιας ρεαλιστικής, συμβιβαστικής λύσης στο Κυπριακό και της συνύπαρξης των δύο κοινοτήτων και από την άλλη η πολιτική του διορατικότητα και τόλμη. Η οποία ξεπερνούσε ιδεολογικά και κομματικά συμφέροντα.

2. Ο Παπαπέτρου, μέσα σε συνθήκες ακραίας πόλωσης, έσπασε τα στεγανά της. Από τη δεκαετία του 1980, ως νεαρός βουλευτής, δεν είχε κανένα πρόβλημα, καμία αναστολή να συνεργαστεί με τον Γλαύκο Κληρίδη και τους ανθρώπους που εκπροσωπούσαν την «κληριδική σχολή» στο Κυπριακό. Έφτασε δε στο σημείο, έπειτα από επανειλημμένες προτάσεις του Κληρίδη ο οποίος τον εκτιμούσε βαθύτατα, να γίνει κυβερνητικός εκπρόσωπος και ένας από τους στενότερους συνεργάτες του,  συμμετέχοντας σε όλες τις κρίσιμες κυβερνητικές αποφάσεις και, βεβαίως, στις αποφάσεις για το Κυπριακό, κατά την περίοδο που ήταν κυβερνητικός εκπρόσωπος. 

Ο Μιχάλης Παπαπέτρου επέδειξε έτσι, για τα δεδομένα της Αριστεράς και του συντηρητικού κυπριακού πολιτικού συστήματος, απόλυτη συνέπεια στην πολιτική του ιεράρχηση, θέτοντας πάνω απ’ όλα το Κυπριακό με μια πολιτική τόλμη που ξεπερνούσε τα ιδεολογικά και τα κομματικά στεγανά. Το επαναλαμβάνω γιατί είναι από τα κύρια χαρακτηριστικά της πολιτικής προσωπικότητας του Μιχάλη Παπαπέτρου.

Συνεργάστηκε με τον Γλαύκο Κληρίδη για το καλό της Κύπρου. Και με αυτό τον τρόπο διαμόρφωσε μια πολιτική κουλτούρα υπέρβασης. Ο Παπαπέτρου δεν είναι ένας πολιτικός που παρασύρεται από το ρεύμα ή που παίρνει αποφάσεις ωφελιμιστικές για τον ίδιο. Οι αποφάσεις του εδράζονται μόνο στα συμφέροντα της Κύπρου, της κοινωνίας και του πολίτη. Χαρακτηριστική έμεινε η  «φράση» του, την οποία κατέθεσε από τα έδρανα της Αριστεράς, ότι δεν πρέπει να ικανοποιούμε τα αιτήματα «όποιου περάσει έξω από τη Βουλή και παίξει πουρού», κορνάρει δηλαδή. Μπορούσε να ήταν αριστερός, με ευαισθησία στα κοινωνικά ζητήματα, αλλά την ίδια στιγμή υπηρετούσε τα συμφέροντα της χώρας του μακριά από τον λαϊκισμό.

3. Ο Μιχάλης Παπαπέτρου κόσμησε την πολιτική ζωή του τόπου ως κυβερνητικός εκπρόσωπος του Γλαύκου Κληρίδη. Δίχως να υποτιμώ την προσφορά του ως βουλευτή του ΑΚΕΛ και, μετέπειτα, του ΑΔΗΣΟΚ-ΕΔΗ, θεωρώ ότι η καλύτερη του στιγμή ήταν η θητεία του ως κυβερνητικός εκπρόσωπος. Τα γεγονότα αυτής της περιόδου ήταν πυκνά και κρίσιμα. Είχα προσωπική εμπειρία καθώς είχα διατελέσει έξι μήνες πριν και εγώ στην ίδια θέση, κυβερνητικός εκπρόσωπος δηλαδή της κυβέρνησης Κληρίδη, και παρά την παραίτησή μου λόγω της διαφωνίας μου με αφορμή το γνωστό σκάνδαλο διαφθοράς με τον Ντίνο Μιχαηλίδη, παρέμεινα δίπλα στον πρόεδρο Γλαύκο Κληρίδη. Ήμασταν σε στενή επαφή και συνεργασία. Δεν είναι της ώρας να ειπωθούν περισσότερα. Ο Παπαπέτρου, ως κυβερνητικός εκπρόσωπος του Γλαύκου  Κληρίδη, απέδειξε ότι αυτή η «ηλεκτρική καρέκλα» μπορεί, μακριά από φανατισμό, τοξικότητα και κομματική μυωπία, να γίνει βήμα ουσιαστικής, ορθής και ρεαλιστικής ενημέρωσης του πολίτη σε καθημερινή βάση. Μακριά από λαϊκισμούς και ψευδαισθήσεις.

4. Η περίοδος μετά την ήττα του Γλαύκου Κληρίδη στις προεδρικές εκλογές του 2003 ήταν δύσκολη για όλους μας. Ήμασταν συνοδοιπόροι με τον Παπαπέτρου σε αυτή τη διαδρομή. Νιώσαμε στο πετσί μας το κλίμα μακαρθισμού που χαρακτήρισε την περίοδο μετά το «Όχι» στο δημοψήφισμα για το Σχέδιο Ανάν το 2004. Ο Παπαπέτρου άντεξε, δεν σύρθηκε σε συμβιβασμούς συναλλαγής απλώς για να επιβιώσει στην πολιτική ζωή. Σε κάθε φάση που το Κυπριακό βρισκόταν μπροστά σε κρίσιμα διλήμματα και σε δύσκολες αποφάσεις, ήταν πάντα από τους πρώτους που με τόλμη έβγαινε μπροστά να μιλήσει στοιχειοθετημένα, με ρεαλισμό, να πει αλήθειες και να δώσει κατεύθυνση. Δεν φοβόταν να μιλήσει πρώτος. Δεν περίμενε να δει πού θα πάει η κοινή γνώμη και μετά να μιλήσει. Μιλούσε χωρίς μισόλογα για να διαμορφώσει την κοινή γνώμη, πληρώνοντας μεγάλο πολιτικό και προσωπικό κόστος. Στο κεφάλαιο 13 του βιβλίου του, με τίτλο «Μάθημα Ιστορίας», αποτυπώνεται γλαφυρά αυτή η παροιμιώδης συνέπειά του στο Κυπριακό και στο στόχο της ρεαλιστικής λύσης, η μόνη που θα εξασφαλίσει την επιβίωση του κυπριακού ελληνισμού στην ευρωπαϊκή Κύπρο.

Επιτρέψτε μου να επιμείνω στην περίοδο του Κραν Μοντανά, που είναι και η πιο πρόσφατη αποτυχία της ηγεσίας της ελληνοκυπριακής πλευράς να αντιμετωπίσει με ρεαλισμό και διορατικότητα τις διλημματικές αποφάσεις για λύση του Κυπριακού. Ο Μιχάλης Παπαπέτρου, έχοντας και την ειδική σχέση με ανθρώπους της Αριστεράς που πρωταγωνίστησαν στις έντονες διαπραγματεύσεις της περιόδου, καταγράφει τα ιστορικά γεγονότα με απόλυτη αντικειμενικότητα και ακρίβεια. Κυρίως, για μια ακόμη φορά, λέγοντας τις πικρές αλήθειες και αναδεικνύοντας τις μεγάλες ευθύνες της ελληνοκυπριακής πλευράς. Σου δίνει έτσι την εντύπωση ότι δεν είναι ένας απλός παρατηρητής των γεγονότων αλλά αναμετριέται με την ιστορία παίζοντας «κορόνα-γράμματα» τη δική του υστεροφημία.

Η πυξίδα του Γλαύκου Κληρίδη

Ο Παπαπέτρου, τελικά, δεν ήταν μόνο ο καθοδηγητής της Ενιαίας Δημοκρατικής Οργάνωσης Νεολαίας, της ΕΔΟΝ^[1]. Με γνώμονα την κληριδική πυξίδα του διεκδικητικού ρεαλισμού,  παραμένει ο καθοδηγητής όλων μας. Οριοθετεί τα πολιτικά γεγονότα με σαφήνεια και ρεαλισμό υπενθυμίζοντας με υπαρξιακή αγωνία ότι χωρίς τη λύση του Κυπριακού η Κύπρος θα χαθεί.

Τελειώνω με μια εξ ακοής μαρτυρία για τη σχέση και των δυο μας με τον Γλαύκο Κληρίδη. Ο Πρόεδρος Κληρίδης, σε πολλούς φίλους του, όταν τον ρωτούσαν σε ποιους συνεργάτες, πέραν του Παντελή Κούρου,  είχε εμπιστοσύνη και είχε συνεργαστεί καλύτερα μαζί τους, απαντούσε «Παπαπέτρου - Στυλιανίδης»· και χαμογελούσε με τον γνωστό κληριδικό τρόπο, αποφεύγοντας να κριτικάρει κομματικούς του συνεργάτες.

Σε κάποια στιγμή, όταν μου δόθηκε η ευκαιρία, είπα στον Πρόεδρο Γλαύκο Κληρίδη, χωρίς δεύτερη σκέψη, ότι ο καλύτερος κυβερνητικός εκπρόσωπος ήταν ο Μιχάλης Παπαπέτρου. Αυτό ισχυρίζομαι και σήμερα. Ήταν μάλιστα μια από τις τελευταίες κουβέντες που είχα με την αείμνηστη Καίτη Κληρίδου, όταν της πρότεινα και αποδέχθηκε τη συμμετοχή της στο Συμβούλιο του νέου «Ιδρύματος Γεωπολιτικής, Στρατηγικής και Ανάπτυξης (ΙΓΕΣΑ) για την Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο».

^[1] Η Ενιαία Δημοκρατική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΔΟΝ) είναι αυτοτελής δημοκρατική, μαζική πολιτική και πολιτιστική οργάνωση της νεολαίας της Κύπρου. Είναι συστατικό μέρος του κινήματος της Αριστεράς και διατηρεί στενές σχέσεις μ’ αυτό. Θεωρείται, πάντως, η οργάνωση νεολαίας του κομμουνιστικού κόμματος του νησιού, του ΑΚΕΛ. (σημείωση της σύνταξης)