Για το κείμενο που θα διαβάσετε πρέπει να σας ενημερώσω ότι δεν είμαι ούτε δημοσιογράφος ούτε πολιτικός (ακόμη τουλάχιστον), αλλά ούτε καλλιτέχνης. Είμαι ένας έφηβος που έτσι όπως ήρθαν τα πράγματα άκουσα κι εγώ για μεγάλο κομμάτι των παιδικών μου χρόνων τραγούδια του Διονύση Σαββόπουλου. Kαι δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτό το κομμάτι, γιατί όπως έχει πει και ο ίδιος θα είναι πάντα εκεί, να μας θυμίζει τις παλιές εποχές μέσα από τα τραγούδια του (αυτό το είδα σε τίτλο στην εφημερίδα).
Στήλες
Ήταν σπουδαίος, ακόμα και για εκείνους που τον γνώρισαν μόνο από τον κινηματογράφο – εν προκειμένω, από την ταινία Ερωτευμένος Σαίξπηρ για την οποία τμήθηκε με Όσκαρ πρωτότυπου σεναρίου, αλλά κι από το θεατρικό Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί, που επίσης έγινε ταινία το 1990. Πρόκειται για τον Τομ Στόπαρντ, σπουδαίο βρετανό θεατρικό συγγραφέα, εξέχοντα και επιδραστικό, βαθύ γνώστη του Σαίξπηρ, του Μπέκετ, του Πίντερ, του Τζόυς, βραβευμένο όχι μόνο μια φορά με το σπουδαίο θεατρικό βραβείο Τόνυ, ο οποίος πέθανε στις 29 Νοεμβρίου 2025, σε ηλικία 88 χρόνων.
Ο ποιητής Τάσος Γαλάτης υπήρξε ένα από τους αγαπημένους, τους καλύτερους φίλους μου από το 1980 περίπου μέχρι σήμερα. Η ποίησή του, εμπνευσμένη από την αρχαία ελληνική μυθολογία, διαπνέεται από μια παράδοξη παραδοχή: της ήττας του ανθρώπου σε έναν κόσμο περιστοιχισμένο από δυνάμεις με τις οποίες είναι αδύνατον να αναμετρηθείς στα ίσα. Πέθανε στα 87 του – και το ξέρω ότι είναι φτωχός ο πικρός αποχαιρετισμός που ακολουθεί…
Από ανακοίνωση της οικογένειάς του, έγινε γνωστός ο θάνατος του Στέλιου Λυδάκη, ιστορικού τέχνης και καθηγητή ώς το 2000 του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ήταν ένα φτωχόπαιδο από την ορεινή Κρήτη που κατάφερε να κάνει διδακτορικό στην Κολωνία με θέμα «Το ελληνικό τοπίο στην ευρωπαϊκή ζωγραφική», πήρε για δύο χρόνια υποτροφία Alexander von Humboldt και το 1972 εξέδωσε στα γερμανικά την Ιστορία της Νεοελληνικής Ζωγραφικής κατά τον 19ο αιώνα –με χορηγία της Thyssen Stiftung (respect)–, έργο πρωτοποριακό για πολλά χρόνια, σε ένα χώρο με ελάχιστα, ανεπεξέργαστα αρχεία. Η Ιστορία του, το 1977, μεταφράστηκε στα ελληνικά και εκδόθηκε σε τέσσερις τόμους από τις εκδόσεις Μέλισσα.
Ο Αργύρης Ζήλος (1952–2025) υπήρξε μία από τις κεντρικές φυσιογνωμίες της ελληνικής μουσικής κριτικής. Από τις πρώτες του μουσικές παρεμβάσεις στο περιοδικό Ήχος & Hi-Fi −σε μια εποχή που στην Ελλάδα η έννοια της «μουσικής κριτικής» δεν ήταν ευρέως διαδεδομένη− διαμόρφωσε έναν τρόπο σκέψης που αναδείκνυε την άποψη ότι η ποπ μουσική και το ροκ ιδίωμα αξίζει σοβαρής αντιμετώπισης. Στο πνεύμα των ξένων μουσικών κριτικών, κυρίως του Λέστερ Μπανγκς, η γραφή του ήταν στεγνή, καθαρή, χωρίς περιττές φιλολογίες.
Πέθανε στις 14 Νοεμβρίου, έπειτα από σύντομη μάχη με τον καρκίνο, ο Δημοσθένης Αγραφιώτης, ομότιμος καθηγητής κοινωνιολογίας στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας, αλλά και παρεμβατικός στα καλλιτεχνικά πράγματα, αφού υπήρξε ποιητής, δοκιμιογράφος, κριτικός κινηματογράφου, φωτογράφος και εικαστικός καλλιτέχνης.
Πέθανε ο Διονύσης Σαββόπουλος, σε ηλικία 81 ετών, έπειτα από σύντομη νοσηλεία σε θεραπευτήριο της Αθήνας. Τα τελευταία χρόνια, αντιμετώπιζε καρκίνο στον πνεύμονα, ενώ προσπαθούσε να είναι συνεχώς στο καλλιτεχνικό προσκήνιο, είτε ολοκληρώνοντας την αυτοβιογραφία του, Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη, το 2024, είτε λαμβάνοντας μέρος στο Rock Wave Festival, με δυο συναυλίες, το περασμένο καλοκαίρι. Ως πρώτη αναφορά μνήμης στην πιο επιδραστική προσωπικότητα της τέχνης τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού πρώτου, αναδημοσιεύουμε την κριτική του Γιώργου Ναθαναήλ στην αυτοβιογραφία του. Του χρωστάμε πολλά.
Στις 11 Ιουνίου 2025 «πέρασε μακριά» ο ιδρυτής και ιδιοφυής μουσικός νους των Beach Boys, ο Μπράιαν Γουίλσον (Brian Wilson, 1942-2025). Υπήρξε από τις πλέον επιδραστικές και ιδιοφυείς φυσιογνωμίες στην ιστορία της σύγχρονης μουσικής. Ιδρυτικό μέλος των Beach Boys, συνθέτης, παραγωγός και ενορχηστρωτής, είναι γνωστός τόσο για τις ηχητικές καινοτομίες του όσο και για τη μάχη του με την ψυχική ασθένεια. Η προσωπική του διαδρομή συνδέθηκε διαχρονικά με τη μετεξέλιξη της ποπ μουσικής από ελαφριά νεανική διασκέδαση σε μια βαθύτερη καλλιτεχνική δημιουργία. Γεννημένος στις 20 Ιουνίου 1942 στην Καλιφόρνια, ο Γουίλσον δεν ήταν απλώς τραγουδιστής ή συνθέτης. Ήταν οραματιστής της ηχητικής αρμονίας, ο οποίος, μαζί με το δίδυμο των Λένον - MακΚάρτνεϊ, διαμόρφωσε τη σύγχρονη ποπ μουσική όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.
Ο Τάσος Γουδέλης δεν είναι πια ανάμεσά μας. Όπως ανακοίνωσε στο facebook ο στενός συνεργάτης του, Κώστας Μαυρουδής, ο Τάσος Γουδέλης άφησε την τελευταία πνοή του την Παρασκευή, 12 Σεπτεμβρίου. Το τελευταίο διάστημα υπέφερε από καρκίνο.
Η πρόσφατη εκδημία του Χρυσόστoμου Σταμούλη βρήκε πολλούς από εμάς απροετοίμαστους. Ήταν από κείνους τους ανθρώπους, η παρουσία των οποίων έμοιαζε δεδομένη, με ξεχωριστό στίγμα στα ελληνικά θεολογικά γράμματα αλλά και στα πολιτισμικά δρώμενα και τον δημόσιο διάλογο. Το αδόκητο της απώλειας καθιστά δύσκολο να μιλήσει κανείς γι’ αυτόν χωρίς να αισθανθεί την έλλειψη της ζωντανής συνομιλίας: της αντιπαράθεσης, της συμφωνίας ή της δημιουργικής διαφωνίας. Δεν υπήρξα μαθητής του∙ συνεπώς, ό,τι ακολουθεί είναι περισσότερο μια αναστοχαστική αποτίμηση της δημόσιας και θεολογικής του συμβολής. Ως Καθηγητής Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας στο Τμήμα Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, αφήνει πίσω του έργο, με το οποίο καλούμαστε να αναμετρηθούμε.
Η Τζένη Μαστοράκη, που έκλεισε ένας χρόνος χωρίς να είναι ανάμεσά μας, ήταν κατεξοχήν διανοούμενη ποιήτρια και έγκριτη μεταφράστρια.
Ποιητικά κατοικεί ο άνθρωπος
Φρ. Χαίλντερλιν
Ο Τάσος Πορφύρης (Άγιος Κοσμάς Πωγωνίου 1931-Αθήνα 2025) εκδήμησε και μας άφησε μιαν ανείπωτη μελαγχολία. Έφυγε σε ήσυχους καιρούς, όχι όπως ο Παλαμάς ή ο Σεφέρης, και το ξόδι του στο Κοιμητήριο του Βύρωνα ήταν ήσυχο κι αυτό. Ας αναλογιστούμε μόνο τους τίτλους των τελευταίων βιβλίων του: Ισόβια θλίψη (2019), Σπαραγμένη μνήμη (2024), Έρμο Πωγώνι (2025). Πάντως, όλο το ποιητικό του έργο ανακεφαλαιώνεται σε έναν τίτλο: Νεμέρτσκα. Είναι ο τίτλος της πρώτης ποιητικής συλλογής (1961) και της συγκεντρωτικής των δέκα κύκλων που ακολούθησαν (Οι Εκδόσεις των Φίλων, 2013).[1]
«Γιατί διαβάζουμε τα αρχαία ελληνικά φιλοσοφικά κείμενα;», ρωτούσε ο Παύλος Καλλιγάς και απαντούσε: «Όποια απάντηση και αν δώσει κανείς στο παραπάνω ερώτημα, θα αναφερθεί, θαρρώ, σε έναν τουλάχιστον από τους εξής δύο λόγους – και συνηθέστερα και στους δύο: στην απόλαυση και στη μάθηση».
Πριν από μερικά χρόνια, ο Λεωνίδας Κακάρογλου μου ζήτησε ένα κείμενο για τον κινηματογραφόφιλο εαυτό του για να το συμπεριλάβει ως κατάθεση γι' αυτόν φίλου του στο βιβλίο του Χρόνος διάφανος (Ραδάμανθυς, Χανιά 2021), που περιείχε τις αναμνήσεις του από τη βαθιά σχέση του με τον κινηματογράφο και κάποιους ανθρώπους του κόσμου του. Έγραψα το κείμενο που ακολουθεί, με τίτλο αυτό που του είχε κάνει εντύπωση στην ταινία Κατάσταση εμφυλίου πολέμου του Φόλκερ Σλέντορφ: ότι κάποιος ζητούσε σε ένα μπαρ βότκα με κοκακόλα. Οι αναφορές μου στον τιμώμενο ήταν σε ενεστώτα χρόνο. Αναδημοσιεύω εκείνο το κείμενο ως αποχαιρετισμό, όπως πρωτοδημοσιεύτηκε, αναφερόμενος σε εκείνον σε ενεστώτα χρόνο, επειδή δεν θέλω να συμβιβαστώ με την ιδέα ότι ο Λεωνίδας Κακάρογλου δεν είναι πια μαζί μας.
Ο Λεωνίδας Κακάρογλου, που πέθανε ξαφνικά στις 15 Ιουνίου 2025 στα Χανιά σε ηλικία 73 χρόνων, ήταν πολιτικός μηχανικός που διέπρεψε ως ποιητής και συγγραφέας αλλά και ως μια δρώσα προσωπικότητα της τοπικής κοινωνίας των Χανίων, σε θέματα του πολιτισμού και, ιδίως, του κινηματογράφου.