Το ασυνείδητο του μεταφραστή

Θανάσης Χατζόπουλος, Ονομαστική αξία. Δοκίμια για τη μετάφραση, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 2024, 184 σελ.

Ποιητής, ψυχίατρος αλλά ταυτόχρονα και μεταφραστής. Ο Θανάσης Χατζόπουλος, στη συλλογή δοκιμίων του για τη μετάφραση, αναρωτιέται και πώς μπορεί να αναγνώσει και να διακρίνει με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια και πιστότητα το προς μετάφραση κείμενο. Ο ίδιος δίνει και την απάντηση: μέσω της σταδιακής αναγνώρισης του κειμένου, λέει, διστακτικής στην αρχή, όλο και πιο τολμηρής στη συνέχεια, μα πάντοτε προσεκτικής, όπως μια ανασκαφή και, πάντα, απόλυτα συναρτημένης με το χρόνο που της χαρίζουμε.

Ο Θανάσης Χατζόπουλος έγραψε ένα βιβλίο για τη μετάφραση, που παρότι βαθύτατα προσωπικό, συνοψίζει, συνθέτει, αναλύει όλα όσα απασχολούν όποιον μεταφράζει συστηματικά σήμερα. Διάβασα με αυξανόμενο ενδιαφέρον την Ονομαστική αξία σταματώντας κάθε τόσο σε διαπιστώσεις που τις μοιραζόμαστε όλοι μας. Θα απαριθμήσω μερικές, απολύτως ουσιαστικές, αλλά όχι ακόμη, δυστυχώς, αυτονόητες:

Ότι η μετάφραση δεν δοκιμάζεται ως προς κανένα πρωτότυπο. Δοκιμάζεται απέναντι στα κείμενα της γλώσσας της, δοκιμάζεται ως προς τα πρωτότυπα έργα της γλώσσας της, διεκδικώντας μια θέση σε σχέση μ’ αυτά (στο πλαίσιο μιας φαντασιακής δημοκρατίας έργων).

Ότι η προσέγγιση του μεταφραστή στα αινίγματα του νοήματος, δεν είναι για να τα προσφέρει λυμένα ή ερμηνευμένα στον αναγνώστη, όσο για να μπορέσει «να ανασυστήσει το αίνιγμα και το νόημα πίσω απ’ αυτό, το οποίο χρειάζεται να μένει κρυμμένο» ( επίμοχθη δουλειά και κοπιώδης η διαδρομή ώσπου να καταλήξει ο μεταφραστής, και δη ένας μεταφραστής ποίησης, όπως ο συγκεκριμένος).

Ότι το αίσθημα με το οποίο οφείλει να προσέρχεται ο μεταφραστής στο ξένο κείμενο είναι η διακριτικότητα ενός φιλοξενούμενου, που δεν θα στρογγυλοκαθίσει αγενώς στο ξένο κείμενο, τουτέστιν δεν θα αλλοιώσει το ύφος και τον τόνο του, δεν θα συγκαλύψει, δεν θα απαλείψει, δεν θα βιάσει τα νοήματά του, αλλά θα εγκαθιδρύσει μια σχέση φιλότητας μαζί του, αναγνωρίζοντας «αυτό το πολύ δικό του, το εξαιρετικά οικείο και προσωπικό που υπάρχει ενδιάθετο μέσα στο υπό μετάφραση έργο».

Και κάτι ακόμα που μου άρεσε ιδιαίτερα στο βιβλίο του Θανάση Χατζόπουλου: Η σημασία που δίνει στην υλικότητα της λέξης, υπογραμμίζοντας την ανάγκη να αναχθεί ο μεταφραστής στην πηγή απ’ όπου ξεπήδησαν οι έννοιες, στο πράγμα πίσω από τη λέξη. Το ότι, παρά την άκρως πυκνή θεωρητική του προσέγγιση, υπάρχουν σημεία όπου μιλάει για τη μεταφραστική διαδικασία με όρους χειρωναξίας – όχι μόνο όταν αναφέρεται στη δόμηση της φράσης, στο αρμολόγημα, στο χτίσιμο, αλλά και στη «λάτρα» –τόσο ωραία λέξη, παλιά και ξεχασμένη, λέξη της νοικοκυροσύνης και της φροντίδας– στη δουλειά, δηλαδή, που χρειάζεται να καταβάλει ο μεταφραστής για να ξεσκονίσει τις πιο σκιερές γωνιές του προς μετάφραση κειμένου, εκεί όπου φωλιάζουν τα χνούδια και οι σκόνες που συσκοτίζουν το νόημα και θαμπώνουν τις επιφάνειες. Και η αγάπη του για τα λεξικά, που τα αποκαλεί, τόσο ωραία, πυκνωτές διαδρομών και ταμιευτές κόσμων.

Το κέρδος του μεταφραστή

Γοητευτικό βιβλίο, αξιοθαύμαστα γραμμένο, απ’ την αρχή ώς το τέλος. Ωστόσο, στάθηκα ιδιαίτερα, σ’ ένα κεφάλαιό του, με τίτλο «Μετάφραση και ασυνείδητο» και στο ερώτημα που θέτει ο συγγραφέας: τι άλλους λόγους μπορεί να έχει ένας εν ενεργεία μεταφραστής για να αναλαμβάνει ένα τόσο επαχθές και δύστροπο έργο όπως είναι η μετάφραση αν δεν ψάχνει εκεί, σε ένα έργο που και τον επιούσιο δεν εξασφαλίζει και εξαιρετικά κοπιώδες είναι, κάτι για τον εαυτό του; Και στάθηκα εκεί επειδή η σύμπτωση το έφερε να πέσω πολύ πρόσφατα πάνω σε κάποιες σκέψεις του μεταφρασεολόγου Λώρενς Βενούτι δημοσιευμένες περίπου προ δεκαετίας, σχετικά με το ασυνείδητο του μεταφραστή – στηριγμένες εν πολλοίς στην διατύπωση του Γουίλιαμ Γουίβερ, μεταφραστή στα αγγλικά των έργων του Έκο, του Πρίμο Λέβι, του Ίταλο Καλβίνο και άλλων, ότι η μετάφραση είναι προϊόν του ασυνείδητου του μεταφραστή και όχι αποτέλεσμα συνειδητής λήψης αποφάσεων ως προς την απόδοση όχι απλώς λέξεων ή νοημάτων αλλά και ύφους.

Σύμφωνα με τον Βενούτι, αν οι μελετητές μιας μετάφρασης επιθυμούν να μάθουν περισσότερα για τη φύση της και τον τρόπο με τον οποίο δημιουργεί νόημα, θα πρέπει να δώσουν προσοχή στα λάθη, στις παρερμηνείες ή στις εσφαλμένες αναγνώσεις, που είναι συμπτώματα ενός ασυνείδητου κινήτρου, ενός καταπιεσμένου άγχους, μιας ανικανοποίητης επιθυμίας – ή μιας απώθησης, όπως θα έλεγε ο Υβ Μπονφουά, στον οποίο αφιερώνει ένα έξοχο κεφάλαιο ως κατεξοχήν μεταφραστής του, ο Θανάσης Χατζόπουλος. Μόνο έτσι, λέει ο Βενούτι (για να επανέλθω σ’ αυτόν), είναι δυνατόν να αποκαλυφθούν οι διακρίσεις ανάμεσα στις διάφορες πτυχές του ασυνείδητου του μεταφραστή, μεταξύ του μεταφραστικού και του προσωπικού, του πολιτιστικού και του πολιτικού –  λες είναι δυνατόν να διαχωριστεί το ένα από το άλλο, λες και το μεταφραστικό δεν περιλαμβάνει εγγενώς «το προσωπικό, το πολιτιστικό και το πολιτικό».

Δεν ξέρω πόσο μια τέτοια προσέγγιση της μετάφρασης μπορεί να είναι χρήσιμη για τη διείσδυση στη φύση της, για την κατανόηση των πολύπλοκων διαδρομών της, από την παραπλάνηση και την περιπλάνηση, τις δολιχοδρομίες και τα παραπατήματα, στην ανεύρεση επιτέλους του μονοπατιού που μας οδηγεί στον προορισμό μας – προορισμός που δεν είναι άλλος από την κατασκευή ενός δημιουργικού αντηχείου του πρωτοτύπου, για να χρησιμοποιήσω τη φράση του Τζορτζ Στάινερ, ή, με τα λόγια του Θανάση Χατζόπουλου, στην επίτευξη ενός κειμένου «που θα έχει τα θεμέλιά του στο ίδιο, ή τουλάχιστον σε παρόμοιο βάθος με εκείνο του πρωτοτύπου». Πόσο, με άλλα λόγια, οι θεωρητικές παραδοχές που προέρχονται από την ψυχαναλυτική παράδοση βαραίνουν στην ανάλυση ενός μεταφράσματος περισσότερο απ’ ότι μια «κειμενοκεντρική» προσέγγιση.

Ασφαλώς, όπως επισημαίνει και ο Χατζόπουλος, η παρεμβολή του ασυνείδητου του μεταφραστή ανάμεσα στο πρωτότυπο και στην εν προόδω μετάφραση, ενδέχεται να «δημιουργήσει παράσιτα άλλα από εκείνα που οι διαφορές των γλωσσών ούτως ή άλλως παρεμβάλλουν, παράσιτα που μπορεί να οδηγούν σε παραναγνώσεις και παραμορφώσεις».

Όπως μια ανασκαφή

Πώς, όμως, μπορεί να αποδυναμώσει αυτήν την παρεμβολή ο μεταφραστής; Πώς μπορεί, αποδεχόμενός την, να αναγνώσει και να διακρίνει με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια και πιστότητα το προς μετάφραση κείμενο; Μέσω της σταδιακής αναγνώρισης του κειμένου, λέει ο Χατζόπουλος, διστακτικής στην αρχή, όλο και πιο τολμηρής στη συνέχεια, μα πάντοτε προσεκτικής, όπως μια ανασκαφή και, πάντα, απόλυτα συναρτημένης με το χρόνο που της χαρίζουμε.

Χωρίς αυτήν, γράφει,

συγκεκριμένα σημεία της μετάφρασης, όσα από αυτά εμπλέκονται με κάτι το προσωπικό και άγνωστο για τον μεταφραστή, και, επιτρέψτε μου να πω, συχνά το κείμενο στο σύνολό του, θα αδυνατεί να ξεκαθαριστεί όσο θα παραμένει ακόμα θολό και ακαταστάλαχτο μέσα του για τους δικούς του λόγους. Με αυτούς τους όρους, αφενός αυτά τα σημεία του κειμένου θα έχουν μεγάλες πιθανότητες στη μεταφρασμένη εκδοχή τους να αποτυπωθούν μπερδεμένα, ασαφή, παραμορφωμένα, και αφετέρου ο ίδιος θα έχει χάσει αυτή την ευκαιρία να βρει εκεί κάτι που ασυνείδητα έψαχνε για τον εαυτό του.

Θεωρώ αυτό το κείμενο του Θανάση Χατζόπουλου από τα πιο σημαντικά του ωραίου βιβλίου του. Είναι μια παρότρυνση στον ευσυνείδητο μεταφραστή να αναψηλαφίσει τις βεβαιότητές του και να αναστοχαστεί τις επιλογές του· να εισέλθει σ’ αυτόν τον τόπο της πολυσημίας και της πολυπλοκότητας που είναι ένα λογοτεχνικό κείμενο με τη διασκοπική ευαισθησία ενός ανιχνευτή και με την πίστη ότι κάθε φραστικός κόμβος μπορεί να αναλυθεί σε μια γραμμή σύνδεσης, σε μια οδό επικοινωνίας, ανάμεσα στα διαφορετικά, τα έτερα, τα ξένα. Και ότι το διαφορετικό, το έτερο, το ξένο, δεν είναι τόσο ξένο στην πραγματικότητα, αφού μπορεί να κρούσει μια χορδή που απλώς υποψιαζόμαστε, αν δεν την αγνοούμε ολοσχερώς, αλλά που βρίσκεται εκεί, καλώντας μας να μεταφράζουμε, να μεταφράζουμε και να μεταφράζουμε.

ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ

Ονομαστική αξία. Δοκίμια για τη μετάφραση, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2024

Κρατήρας, Πόλις, 2023

Η στάση του πελαργού, Στερέωμα, 2022

Υπό κατασκευήν σημαίες, Πόλις, 2021

Ιστορικός ενεστώς, Πόλις, 2020

Φιλί της ζωής, Κίχλη, 2016

Οι λησμονημένοι. Δυο νουβέλες, Γαβριηλίδη, 2014

Πρόσωπο με τη γη, Γαβριηλίδης, 2012

Μετόπη, Ύψιλον, 2007

Πέρασμα, Ύψιλον, 2007

Ψηφία και ψηφίδες, Μεταίχμιο, 2005

No human's land / αναφορά. Αναφορά, Μεταίχμιο, 2005

Ένα μικρό κουτάκι, ξύλινο, Μεταίχμιο, 2004

Στον ήλιο μοίρα, Μεταίχμιο, 2004

Μιγαδικά και αμφιθαλή, Μεταίχμιο, 2003

Αναγραμματισμοί στη σιωπή, Πόλις, 2002

Κελί, Το Ροδακιό, 2000

Από καταβολής δρόσου, Καστανιώτη, 1999

Το άφωτο, Καστανιώτη, 1999

Κανόνας, Καστανιώτη, 1998

Ιδίοις σώμασι. Χωρία α', Καστανιώτη, 1997

Ρήματα για το ρόδο, Καστανιώτη, 1997

Ωσεί παρόν, Διάμετρος, 1997

Στον ήλιο μοίρα, Καστανιώτη, 1996

Ο εξ αίματος νεκρός, Καστανιώτη, 1994

Η κοίμηση, Καστανιώτη, 1988