Δεν μπορώ να κλείσω μάτι. Νομίζω ότι εκείνη ακριβώς την στιγμή που θα κλείσουν τα μάτια μου, το μωρό θα σταματήσει να αναπνέει. Ναι, δεν το νομίζω, γίνεται. Λέγεται σύνδρομο αιφνίδιου θανάτου. Μου το επιβεβαίωσε και ο παιδίατρος. Όσο περνάνε οι ώρες η κυκλοφορία στον δρόμο αραιώνει. Στις πέντε περνάει το σκουπιδιάρικο, στις έξι το λεωφορείο, στις επτά το ξυπνητήρι του Νίκου για να πάει στην δουλειά και κάπου εκεί το βασανιστήριο τελειώνει. Είναι ώρα να φάει. Στέκομαι πάνω από την κούνια και σχεδιάζω πώς θα το σηκώσω. Το πιάνω από τις μασχάλες, παλεύω μάταια να κρατήσω το κεφάλι του. Σαν μαριονέτα που πρέπει να πιάσεις σωστά τα νήματα, αλλιώς… κλαίει και συσπάται σαν ξεχαρβαλωμένη μαριονέτα. Κι όταν κλαίει, εμφανίζεται η μάνα μου. Από την κουζίνα, από το μπάνιο, από το καθιστικό. Δρασκελίζει με τα τρανταχτά πασούμια της προς το υπνοδωμάτιο. “Λάθος!”, φωνάζει και μου το αρπάζει από τα χέρια. “Τα λάθη εδώ δεν συγχωρούνται, δεν είναι παιχνίδι, είναι άνθρωπος”, ωρύεται. Μετά το σβερκώνει με άνεση και το παραχώνει ανάμεσα στη μασχάλη και το στήθος της. Το σώμα του σταματά να συσπάται και ψάχνει στα τυφλά την ρώγα στις πτυχές τις ζακέτας της. Μου κάνει νόημα να κατεβάσω το σουτιέν. Ανεβάζω μηχανικά την μπλούζα μου και βγάζω το φουσκωμένο στήθος έξω. Έτσι όπως έχει μείνει να κρέμεται έξω από τον σφιχτό στηθόδεσμο αρχίζει κι αυτό να κλαίει. Γοεροί λυγμοί από γάλα στάζουν στο πάτωμα.
Στήλες
Έχυσε καφέ στην κούπα, πήρε και δυο φρυγανιές και έκανε να επιστρέψει.
-Πάρε και κασέρι, τι σκέτες θα τις φας, νηστεύεις; ακούστηκε η φωνή της πάνω από τον νεροχύτη.
Έγνεψε «αργότερα», έσυρε τις παντόφλες στο μωσαϊκό μέχρι το τέλος του χολ και άφησε να τον καταπιεί το δωμάτιο.
Ο υπολογιστής ήταν ανοικτός και γουργούριζε υπομονετικά.
Είμαστε πρώτοι παγκοσμίως σε κατά κεφαλήν συνταγματολόγους. Και σε σεισμολόγους, αν και αυτό είναι άσχετο – παλιοκαιρισμένη αναφορά στην εποχή εκείνη που το πανελλήνιο τσακωνόταν με το γνωστό του πάθος και την τεκμηριωμένη επιστημονική του επάρκεια σε λεωφορεία και ταξί, σε καφενεία και μπρος στις οθόνες, για το ΒΑΝ και τον Παπαζάχο και πώς τους έλεγαν τους άλλους. Τέλος πάντων.
Τρίτη, έπειτα τέταρτη. Ωραία. Θα αντισταθώ στον πειρασμό ενός ακόμη τσιγάρου. Ραδιόφωνο, το δυναμώνω. Η βραχνή φωνή του Χάρρυ Μπελαφόντε, στο Ματίλντα. Τι ωραία – μα πώς μπορούσαμε τότε να είμαστε τόσο αγνοί; Δεν ήμασταν απλώς νέοι, νέα ήταν η κοινωνία, κι ακόμη νεότερη η συγκυρία. Το μέλλον ήταν απτό, άρα η Ιστορία είχε νόημα. Η Ματίλντα ως μυθικό γυναικείο όνομα αλλά και ως ορίζοντας των προσδοκιών μας. Τραγουδούσαμε τους στίχους στα πάρτι χωρίς να πολυκαταλαβαίνουμε τα λόγια, αλλά αυτό δεν είχε σημασία αφού οι ήχοι στο στόμα μας αποκτούσαν νόημα – γινόντουσαν λέξεις του δικού μας ιδιώματος. Δύσκολο ακούστηκε όλο τούτο. Κάποια στιγμή θα το αναδιατυπώσω.
Μια αστραπή καρφώνεται στα Γεαράνια. Νιώθω τον βόμβο του κινητού. SΜS. Ακινητοποιώ το αμάξι στη βοηθητική, αναζητώ τα γυαλιά μου. H Ζβετλάνα πάλι: Κύριο Λάμπρο, μαμά σας ντεν κοιμάται και ντεν μ’ αφήνει να κοιμηθώ. Ελάτε να την σηκώσουμε λίγο.
Ισχύει και σ’ εμένα πολλές φορές ο κανόνας: «πρώτα βρίσκεις και μετά ψάχνεις». Είχα κάποτε ακούσει, σε δημόσια ομιλία του, τον Μανώλη Γλέζο να δηλώνει χαρακτηριστικά: Δεν είμαστε εγώ και ο Λάκης (Σάντας) οι πρώτοι παρτιζάνοι της Ευρώπης, ο πρώτος ήταν ο Μαθιός Πόταγας!
Στρατής Δούκας, Εις εαυτόν, Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα, 1930
Προηγήθηκε η Ιστορία ενός αιχμαλώτου, που θεωρήθηκε μικρό αριστούργημα μοναδικής απλότητας. Έγιναν αλλεπάλληλες εκδόσεις που εξαντλήθηκαν γρήγορα. Προμηθεύτηκα την πέμπτη έκδοση του οίκου Αιγόκερως της Θεσσαλονίκης (1969), που τη φρόντισε και την παρουσίασε ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, ο οποίος σημείωνε: «Ο Στρατής Δούκας γεννήθηκε στα Μοσχονήσια της Μικράς Ασίας το 1895. Μαζί με τον Κόντογλου, τον Καστανάκη και μερικούς άλλους ανήκει κι αυτός στη γενιά του ’20-30, που κόβοντας απότομα με την παράδοση, άνοιξε νέους δρόμους για τη γενιά του ’30. Η πρώιμη “Ιστορία ενός αιχμαλώτου”, δημοσιευμένη το 1929, πριν από την αθηναϊκή έκδοση της “Ζωής εν τάφω” του Μυριβήλη και του “Νούμερου [31328]” του Βενέζη, στάθηκε ένα βασικό και πρωτοπόρο έργο της λογοτεχνίας μας, που ακολούθησε. Με τον άρτιο και ολοκληρωμένο πολεμικό της μύθο, το ανθρωπιστικό της περιεχόμενο και την ολότελα δική της αφηγηματική χάρη, εξακολουθεί ώς τα σήμερα να κινεί το ενδιαφέρον και να διαβάζεται ευχάριστα, δείχνοντας, με την 5η τούτη έκδοσή της, που συμπίπτει με τη συμπλήρωση σαράντα χρόνων από την πρώτη δημοσίευσή της, μια σπάνια αντοχή στο χρόνο».
Τι κοινό μπορεί να έχει ο Μάνος Χατζιδάκις με έναν ποιητή των Ιωαννίνων που έζησε από το 1771 ώς το 1823; Ο Κ. Θ. Δημαράς ξεχωρίζει τον Ιωάννη Βηλαρά ανάμεσα στους λογίους εκείνων των χρόνων και τον συγκρίνει με το δυναμισμό και την πληθωρικότητα του Ρήγα. Το μοναδικό βιβλίο του, στα 1814, η Ρωμέικη γλώσσα, με κύριο περιεχόμενο τις γλωσσικές του θεωρίες, περιλαμβάνει, σε ζωντανό προσωπικό τόνο, και ένα σημείωμα προς τους αναγνώστες. Αφηγείται ένα περιστατικό που παρόμοιο ίσως θα είχε πέσει στην αντίληψη του Μάνου Χατζιδάκι: «Πώς ένας αυτοδίδακτος βιολιτζής έπαιζε με περισσότερη γλύκα, με περισσότερο αίσθημα από τον σοφό δάσκαλο της μουσικής. Κάποιος που είχε αρχίσει να μαθαίνει μουσική προτιμάει τον αυτοσχέδιο βιολιτζή. Αφοντότες [αποτότες] λοιπόν αφήκε σε μιαν άκρα την περίσσεια πολυμάθεια του σοφού δασκάλου του, ακολούθησε τον άτεχνο τρόπο του γείτονά του, και σ’ ολίγον καιρό έφτακε να νιώθη κι αυτός χάρη στο λάλημά του, κι όσοι τον άκουγαν».
8 Μαρτίου, ημέρα της γυναίκας, έψαξα στο αρχείο μου να βρω σπουδαίες Ελληνίδες, τις πρωτοπόρες που διακρίθηκαν στον κοινωνικό στίχο. Μια απ’ αυτές είναι η Σοφία Λασκαρίδου (1876–1965), ζωγράφος, γνωστή ως η πρώτη γυναίκα που έγινε δεκτή στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, ξεπερνώντας το ανδρικό «άβατο» της εποχής.
Από τις εκθέσεις μαθητών του Βαρβακείου, 100 χρόνια πριν
Εμπνευσμένος δάσκαλος ο Αλέξανδρος, δοκίμαζε τους μαθητές του σε πραγματολογικά θέματα εκθέσεων αποφεύγοντας τις αφηρημένες έννοιες και τις κοινότοπες ιστορικές αναδρομές. Συνέχισε, κατά κάποιον τρόπο, την προσπάθεια του συναδέλφου του, φιλόλογου καθηγητή Δημητρίου Ν. Γουδή (1875–1939)[1], ο οποίος, εκτός από τους παρόμοιους τίτλους που επέλεγε, συγκέντρωνε σε θεματικές ενότητες τις εκθέσεις των μαθητών του και τις εξέδιδε σε χρηστικά φυλλάδια. Ο Αλέξανδρος Γ. Σαρής, όπως δείχνουν τα κατάλοιπά του, ακολούθησε την τακτική του προκατόχου του στο Βαρβάκειο, διατηρούσε μάλιστα όχι μεμονωμένες εκθέσεις αλλά ολόκληρα τα τετράδια, χωρίς να φτάσει όμως στο ξεδιάλεγμα και την έκδοσή τους.
Ένας δοκιμασμένος τρόπος για να γνωρίσεις μια εποχή, είναι να την προσεγγίσεις μέσα από τις ακραίες εκφάνσεις της, τις εκδηλώσεις του πνεύματος εκτός ορίων: καλλιτέχνες και συγγραφείς με έργο αξιόλογο και ανθεκτικό στο χρόνο, διαταραγμένο λογικό και ζωή έξω από τις κοινωνικές συμβάσεις. Για τον Μεσοπόλεμο επιλέγω δύο προσωπικότητες με παραπλήσια χαρακτηριστικά: τον γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά και τον ποιητή Ρώμο Φιλύρα. Και οι δύο, σημαδεμένοι από την ψυχική δοκιμασία, δημιουργούν στην απομόνωση ο ένας και στον εγκλεισμό ο άλλος. Το έργο τους, τραγικό και υπερβατικό, συμπυκνώνει την αγωνία μιας εποχής που αναζητά νέα νοήματα μέσα από την κρίση της λογικής και των βεβαιοτήτων.
Η γέννηση και η διάδοση του νέου μίσους για τους Εβραίους επιβάλλει την ανάκληση της μνήμης ενός σημαντικού Έλληνα Εβραίου, του γνωστού μουσικολόγου, μουσικού και ραδιοφωνικού παραγωγού Ζακ Μεναχέμ, ο οποίος ήταν επιζήσας του στρατοπέδου Μπέλσεν. Αναδημοσιεύουμε από το αρχείο του Γιώργου Ζεβελάκη την προσωπική μαρτυρία του Ζακ Μεναχέμ, όπως ο ίδιος την κατέγραψε πριν από σαράντα χρόνια, μιλώντας στο περιοδικό ποικίλης ύλης Ένα, τχ. 52, 29/12/1985.
H αρχή της συνεργασίας τους καταγράφεται στις ανέκδοτες επιστολές (1959-60) του συνθέτη προς τον ποιητή. Διασώζονται στο αρχείο του περιοδικού Κριτική, το οποίο έχω στη διάθεσή μου. Ο συνθέτης σε ένα από τα γράμματά του (27/4/1960), ξεχωρίζει ανάμεσα στους ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς τρεις:
Κατσαρός, Αναγνωστάκης, Λειβαδίτης. Ξεκινώντας από το ίδιο έδαφος, διαγράψατε τρεις εντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις τείνοντας προς τον ίδιο ακριβώς σκοπό.
Διάλεξα τρία όλα κι όλα ποιήματα, που συνιστούν μια λυρική αλληλογραφία μεταξύ ποιητών, φίλων μεταξύ τους και συγκαιρινών. Και τα τρία ποιήματα εντάσσονται, κατά κάποιον τρόπο, στη «Χαμηλή φωνή» του Μεσοπολέμου όπως την ονόμασε ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Όλα έχουν στον τίτλο το όνομα του παραλήπτη ποιητή.
Η ουσιαστική σχέση του συγγραφέα Πέτρου Κουτσιαμπασάκου με τη διόρθωση των εφημερίδων με οδήγησε στην ανάγκη μιας περιδιάβασης στο χρονικό της τυπογραφίας. Γι’ αυτό διάλεξα σαν αφηγητή έναν αφανή των γραμμάτων μας και καθ’ ύλην αρμόδιο, τον ζακυνθινό λόγιο Δημήτριο Κ. Μάργαρη (1879-1963), επιφανή «βιβλιολόγο». Όρος αδόκιμος που απουσιάζει από τα λεξικά, ταιριάζει όμως όταν αποδίδεται σ’ έναν άνθρωπο που ασχολήθηκε επί δεκαετίες συστηματικά με την ιστορία του βιβλίου, την προσφορά των εκδοτών και την εξέλιξη της τυπογραφίας. Επιπλέον, και ο ίδιος κάπου χρησιμοποίησε τον όρο.