Αρχίζουμε από σήμερα την αναδημοσίευση στην ηλεκτρονική μας έκδοση των κειμένων της ρουμπρίκας Αρχείο Συνεντεύξεων του συνεργάτη μας, Σάκη Κουρουζίδη, με συνεντεύξεις σημαντικών προσωπικοτήτων, Ελλήνων και ξένων, που έχουν δημοσιευτεί στον ελληνικό Τύπο - προσωπικοτήτων που και σήμερα κάτι έχουν να μας πουν. Έναρξη με τον Νίκο Χατζηκυριάκο Γκίκα.
Πέτρου Γ. Καρακασσώνη, Ιστορία της εις Ουκρανίαν και Κριμαίαν υπερποντίου εκστρατείας τω 1919, μετά Χαρτών, εν Αθήναις, Τύποις Α. Θ. Λαμπροπούλου, 1934, 286 σελ.
Παναγιώτης Ι. Παναγιωτόπουλος, Αναμνήσεις εκ του Μακεδονικού, Ουκρανικού και Μικρασιατικού Μετώπου, Ιωλκός, Απρίλιος, Αθήνα 2003, 174 σελ.
Έβδοξος Άραβος, Οι γιατροί κάποτε, Εκδόσεις Ιατρικής Κινήσεως, τρίτη έκδοση, Αθήνα 1961, 556 σελ.
Teffi (Nadezdha Aleksandrovna) Memories. From Moscow to the Black Sea, μετάφραση στα αγγλικά από τα ρωσικά: Robert Chandler – Irina Steinberg, New York Review of Books, 2016, 267 σελ.
Η Ουκρανία είχε παραχωρηθεί στους Γερμανούς με τη συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ. Μετά την ήττα των Γερμανών και την παράδοσή τους στο τέλος του 1918, αυτοί έφυγαν. Η Αντάντ πήγε να βοηθήσει τις δυνάμεις που ήθελαν την αυτονόμησή της. Η πολυδιάσπασή τους σ’ ένα πολιτικό φάσμα από τους εθνικιστές μέχρι την ακραία αναρχία δεν επέτρεψε την ευόδωση αυτού του σκοπού.
Το εύδρομο Τραμ, Α’, Παύλος Νιρβάνας, 155 χρονογραφήματα για το Τραμ. Συλλογή, επιμέλεια Σάκης Κουρουζίδης, Ευώνυμος, Αθήνα 2023, 293 σελ.
Ο Παύλος Νιρβάνας, κατά κόσμον Πέτρος Αποστολίδης, γεννήθηκε το 1866 στη Μαριούπολη. Βιολογικός πατέρας του ήταν ο ποντιακής καταγωγής έμπορος Κωνσταντίνος Αποστολίδης. Ο Πέτρος ορφάνεψε πολύ νωρίς από γονείς και το 1870 μπήκε σε ορφανοτροφείο. Τον υιοθέτησε ο εφοπλιστής Κωνσταντίνος Κουμιώτης, με καταγωγή από τη Σκόπελο, και η εκ Χίου σύζυγός του Μαριέττα Ράλλη , όταν επισκέφθηκαν τη Μαριούπολη. Ο μικρός Πέτρος εγκαταστάθηκε μαζί με τους εύπορους γονείς του στον Πειραιά, ενώ τα καλοκαίρια τα περνούσε στη Σκόπελο[i], από τη οποία καταγόταν ο νέος πατέρας του.
Έβδοξος Άραβος, Οι γιατροί κάποτε, Ιατρική Κίνηση, τρίτη έκδοση Αθήνα 1961
Το κείμενο που ακολουθεί, από το ιδιότυπο βιβλίο του γιατρού Εβδόξου Αράβου (Γιάννης Αντωνιάδης), περιγράφει περιστατικά από την Αθήνα των πρώτων δεκαετιών του εικοστού αιώνα και, ιδίως, περιστατικά βίας - ο πετροπόλεμος ήταν μια γενικευμένη έκφρασή της. Αναδημοσίευση από το τεύχος 146.
Σενέκας, Αποκολοκύνθωση. Μενίππεια σάτιρα. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Σταύρος Τσιτσιρίδης, Κίχλη, Αθήνα 2023, 288 σελ.
Επιτομή της μενίππειας σάτιρας και της πανάρχαιης καταγωγής της, η Αποκολοκύνθωση μάς φέρνει σε άμεση επαφή με ένα είδος της αρχαιοελληνικής και της ρωμαϊκής γραμματείας το οποίο αγγίζει άμεσα το κλίμα των μεταμοντέρων κειμενικών συμμείξεων και προσμίξεων. Κι αυτό, χάρη οπωσδήποτε στα εύρωστα, ολοζώντανα και εκφραστικά ελληνικά και στον πλούτο της εισαγωγής και των σημειώσεων του Σταύρου Τσιτσιρίδη, που απευθύνονται τόσο σε λόγιο κοινό όσο και σε ανθρώπους που θέλουν να μάθουν κάτι είτε για την πολιτική εποχή του αυτοκράτορα Κλαυδίου είτε για τις λογοτεχνικές επιδόσεις του Σενέκα.
Θα ανακοπεί ο ιστορικός κύκλος που ξεκίνησε μετά το Μεσαίωνα, με Αναγέννηση και Διαφωτισμό; Ίσως, αν αρνητικά γεγονότα κάνουν την Ανθρωπότητα να απαρνηθεί πρόοδο και επιστήμη και να στραφεί σε στάσιμους θρησκευτικούς ολοκληρωτισμούς. Πάντως, εις πείσμα πολλών δοξασιών, σήμερα οδεύει προς ένα νέο τεχνολογικό κόσμο, που θα χαρακτηρίζεται από εκτεταμένη ψηφιοποίηση, αυτοματισμούς, πλήρη εξηλεκτρισμό με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) κ.λπ. Πολλές διεργασίες θα γίνουν ταχύτερες, φθηνότερες και πιο πράσινες. Μήπως η πορεία σκοντάψει στην εξάντληση φυσικών πόρων, αφού βασίζεται σε σπάνια υλικά, που η παραγωγή τους από ορυχεία εγείρει γεωπολιτικά και περιβαλλοντικά προβλήματα; Η ανθρώπινη επινοητικότητα καλείται να φτιάξει βιώσιμες εναλλακτικές πηγές, μέσω κυκλικής οικονομίας και νέων τρόπων ζωής. (Τεύχος 144)
Γεώργιος Σκλαβούνος, Ανατομική του Ανθρώπου, τρεις τόμοι, έκδοσις 3η, βελτιωθείσα, 1ος τόμος, τύποις Σ. Ν. Ταρουσόπουλου, Αθήναι 1926
Ο Γεώργιος Σκλαβούνος γεννήθηκε το 1869 στην Τιθορέα της Λοκρίδος. Το ακαδημαϊκό έτος 1884-85 γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών αρχικά στην Φιλοσοφική Σχολή και ακολούθως στη Νομική. Το επόμενο έτος 1885-86, το Πανεπιστήμιο έκλεισε λόγω γενικής επιστράτευσης, με τα γεγονότα της προσάρτησης της Ανατολικής Ρωμυλίας από τη Βουλγαρία. Ο Σκλαβούνος έφυγε στην Ευρώπη και, έπειτα από μικρό διάστημα κατά το οποίο έζησε στην Ελβετία, έφθασε στο Βίρτσμπουργκ της Βαυαρίας και σπούδασε ιατρική στο εκεί Πανεπιστήμιο. Μετά την αποφοίτησή του συνέχισε τη μελέτη και την έρευνα και απέκτησε το 1891 διδακτορικό δίπλωμα. Για δύο χρόνια εργάστηκε πρώτα στο ανατομείο του Βίρτσμπουργκ και, κατόπιν, στο ανατομείο του Πανεπιστημίου Αθηνών ως υφηγητής. Από το 1899 έγινε τακτικός καθηγητής της ανατομικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ώς το 1938.
Κώστας Μαυρουδής, Το αλάτι του Badl Ischl. Πεζά κείμενα, Κίχλη, Αθήνα 2022, 226 σελ.
Στη ρουμπρίκα «Το μικρό και το μεγάλο» δημοσιεύονται μικρά κείμενα που περιέχονται μέσα σε μεγαλύτερα και μπορούν να διαβαστούν ως αυτόνομα μικροδιηγήματα. Με το βιβλίο του Κώστα Μαυρουδή, Το αλάτι του Badl Ischl, όμως, δημιουργήθηκε πρόβλημα επιλογής, αφού το σύνολό του αποτελείται από αυτόνομα μικρά κείμενα, πράγμα που τα κάνει όλα κατάλληλα. Προέκυψε, δηλαδή, αδυναμία επιλογής.
Η επιστήμη της Οικολογίας, με τους κλάδους Δυναμική Πληθυσμών και Ανάλυση Οικοσυστημάτων, ερμηνεύει εύστοχα τη λειτουργία της φύσης, όπως εκδηλώνεται στα επίπεδα πληθυσμών, βιοκοινοτήτων και τοπίου. Είναι σε θέση να κάνει αξιόπιστες προβλέψεις και να προτείνει θεραπείες για περιβαλλοντικά προβλήματα. Ο κλάδος όμως της Ανθρώπινης Οικολογίας, βασισμένος στον ανθρώπινο πληθυσμό και στα οικοσυστήματα, δεν προχωρά διεπιστημονικά για να προσεγγίσει τις βιολογικές, δημογραφικές, περιβαλλοντικές και τεχνολογικές διαστάσεις των κοινωνικών συστημάτων. Κάνει προτάσεις για αειφορία, ποιότητα ζωής και περιβαλλοντική ευθύνη, βλέποντας τον άνθρωπο σαν ζωικό οργανισμό σε τεχνητό οικοσύστημα. Ασκεί κριτική στην ανάπτυξη και εξετάζει πολύπλοκα κοινωνικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά φαινόμενα, καλλιεργώντας ψευδαισθήσεις πως προβλέπει το ανθρώπινο μέλλον. (Τεύχος 138)
Όπως είδαμε, οι βιολογικές θεωρίες της εξέλιξης διατυπώθηκαν και διατυπώνονται ως θεωρίες της εξέλιξης των βιολογικών ειδών και όχι των μεμονωμένων οργανισμών. Είναι κοινός τόπος στις επιστήμες της ζωής αλλά και στην καθημερινή αντίληψή της, ότι η εξέλιξη ενός μεμονωμένου πολυκύτταρου οργανισμού –είτε ζώου είτε φυτού– εκτυλίσσεται ανάμεσα στο χρονικό σημείο της εμφάνισής του στον κόσμο και το χρονικό σημείο του θανάτου του, και διατρέχει τα στάδια της ωρίμανσης, της ωριμότητας και αναπαραγωγής και της φθίσης. Η εξέλιξη ενός μεμονωμένου οργανισμού είναι «κυκλική» –αρχίζει με την ανυπαρξία και τελειώνει με αυτήν– και συντηρητική, υπό την έννοια ότι κατά τη διάρκεια της ζωής του δεν αλλάζει η φύση του – αντίθετα, η εξελικτική του πορεία από την γέννηση ώς το θάνατο είναι μέρος της φύσης του. Αυτό που με την πάροδο του χρόνου αλλάζει γραμμικά και –όπως μας δείχνουν τα παλαιοντολογικά ευρήματα– με τρόπο μη αναστρέψιμο, είναι οι τύποι των φύσεων των μεμονωμένων οργανισμών. Οι οργανισμοί που υλοποιούν έναν τέτοιο τύπο ή σχέδιο αποτελούν τα μέλη ενός βιολογικού είδους. Ένα νέο είδος εμφανίζεται με την εμφάνιση οργανισμών που υλοποιούν έναν νέο τύπο και εξαφανίζεται όταν εξαφανιστεί και ο τελευταίος οργανισμός που τον υλοποιεί.
Στις εκδόσεις Παπαζήση με πήγε για δουλειά ο Αντώνης Καρκαγιάννης την άνοιξη του 1974, ακόμα ήταν χούντα. Ένα πρωί πήγαμε στη Φειδίου 16, στο παλιό μαγαζί των εκδόσεων. Πήγαμε πεζή. Από τη Μητρόπολη στην οδό Φειδίου. Εκεί συναντηθήκαμε με την Μπέλα Παπαζήση, γιατί ο Βίκτωρας, ο οποίος είχε αποφυλακιστεί με ανήκεστο βλάβη, έλειπε. Της είχε μιλήσει ο Αντώνης από τηλεφώνου και τα είχε κανονίσει. Κι έτσι από την επόμενη μέρα, στις εφτάμιση, έπιασα δουλειά εκεί. Η κυρία Μπέλα, μαζί με τον Δήμο Μαυρομάτη, ήταν οι ψυχές του εκδοτικού οίκου όσον καιρό ο Βίκτωρας βρισκόταν κρατούμενος στο ΕΑΤ/ΕΣΑ ή, αργότερα, στη φυλακή.
Το καρότσι και οι άνθρωποί του… Η στήλη του Δημήτρη Κανελλόπουλου Στέκια από το τεύχος 136
Κατεβαίνοντας την οδό Ζωοδόχου Πηγής, με το λεωφορείο της γραμμής 021 Κάνιγγος-Γκύζη, το μάτι μου είχε πέσει σ’ ένα τυπογραφείο, μετά την οδό Αραχώβης δεξιά. Έβλεπα κόσμο να περιμένει απέξω και είχα καταλάβει ότι πρέπει να εξέδιδε και βιβλία. Ειδικώς, από το 1973 και μετά, σχηματίζονταν κατά διαστήματα μεγάλες ουρές. Τότε έμαθα ότι εκεί στεγάζονται οι εκδόσεις Καρανάση, που εξέδιδαν τα βιβλία του Ανδρέα Παπανδρέου. Εκεί έμελλε να εργαστώ κάποια στιγμή κι εγώ και να αναπτύξω αδελφική σχέση μ’ αυτόν τον ιδιόμορφο άνθρωπο με τη μεγάλη καρδιά.
Όπως είδαμε στο δεύτερο μέρος, κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, χάρη στην επικράτηση της πειραματικής και εμπειρικής μεθοδολογίας των φυσικών επιστημών, η στατική εικόνα της φύσης –άβιας και έμβιας– αποκαλύπτεται ως το προσωρινό τέλος μιας μακρόχρονης εξελικτικής διαδικασίας, της οποίας όμως οι επιμέρους μηχανισμοί είναι ακόμα άγνωστοι. Στο τέλος του αιώνα, το κέντρο της θεωρητικής και πειραματικής ενασχόλησης με τα φαινόμενα της ζωής είναι η Γαλλία, όπου ήδη πριν από τη Γαλλική Επανάσταση έχουν θεμελιωθεί κρατικά υποστηριζόμενα κέντρα επιστημονικής έρευνας όπως η Ακαδημία των Επιστημών (1666) και –στο πεδίο της έρευνας των φαινομένων της ζωής– ο Βασιλικός Βοτανικός Κήπος (1635), ο οποίος επί Μπυφόν αναπτύχθηκε στο κύριο κέντρο αυτής της έρευνας. Ο Κήπος προσέφερε το κατάλληλο περιβάλλον όπου, υπό την προστασία του Μπυφόν και των διαδόχων του στη διοίκηση, μπόρεσε να δημιουργηθεί μια νέα ομάδα εξειδικευμένων φυσιοδιφών, οι οποίοι ανέπτυξαν τη νέα επιστήμη της Βιολογίας, τόσο σε θεωρητικό όσο και σε εμπειρικό επίπεδο.