Επί χρόνια, ο ΣΥΡΙΖΑ πάσχιζε να παρουσιαστεί σαν το «Δεύτερο Άκρο», δηλαδή το αντίθετο ισοδύναμο της Χρυσής Αυγής. Στόχος του ήταν να αποκτήσει ερείσματα και να προσποριστεί κέρδη και συμμάχους από ένα μέρος της κοινής γνώμης που σιχαίνεται, δικαίως, τους απεχθείς ναζί: μικρό μέρος μεν, πλην με καλή πρόσβαση στα socialmedia. Αφενός αυτό. Αφετέρου, ήθελε να δείξει στο υπόλοιπο εκλογικό σώμα ότι ήταν εκεί για να κάνει ό,τι ακριβώς εκλήθη από ένα άλλο κομμάτι του λαού να κάνει η ίδια η Χρυσή Αυγή στο Κοινοβούλιο: «να τους δείρει». Ήταν μία στρατηγική που πέτυχε, ιδίως όταν την πολεμούσε ο ίδιος ο ΣΥΡΙΖΑ, καταγγέλλοντας την προσπάθεια αόρατων κύκλων (αόρατων καθότι ανύπαρκτων) να τον σπιλώσουν. Το παιχνίδι χάθηκε όταν το Κέντρο (εν τη ευρεία εννοία του όρου) πίστεψε στο παραμύθι αυτό και άρχισε πράγματι να χαρακτηρίζει έτσι ένα συμπίλημα κομματιδίων και τάσεων που στο σύνολό τους μόνο σχέση με οτιδήποτε ριζοσπαστικό δεν είχαν: αντίθετα, ήταν ένα βαθιά συντηρητικό πράγμα — κάτι παλιοί συνδικαλιστές τού ΠΑΣΟΚ και κάτι εκδιωγμένοι από το ΚΚΕ. Όμως, κοίτα να δεις πώς τα φέρνει η ζωή. Και πόσο δύσκολο, πόσο αδύνατο είναι να μαζέψεις πίσω το γκόλεμ που έχεις φτιάξει και εξαπολύσει — εσύ, ένας μαθητευόμενος μάγος, ένας πελταστής. Ο ΣΥΡΙΖΑ τα κατάφερε πράγματι να ταυτιστεί, όχι πλέον στη θεωρία του, αλλά στην πράξη, ένα κόμμα-κουρέλι που έχει τις ίδιες φαιδρές, ύποπτες και ιταμές θέσεις με τη συμμορία του Μιχαλολιάκου. Σχεδόν άθελά του, μα εν γνώσει του από ένα σημείο και μετά (εξ ου και η επιλογή συγκεκριμένων προσώπων σε καίριες θέσεις, όπως η Ουρανία Κωνσταντοπούλου), και σίγουρα με την ιστορικά και πολιτικά αισχρή κατάφαση των στελεχών του, έγινε το τέρας που υποτίθεται μισούσε: έγινε το Δεύτερο Άκρο. Και βαδίζει στον εθνικιστικό δρόμο του Πρώτου.
Ημερολόγιο Γεφύρας
«Καμία ένωση δεν είναι βαθύτερη από τον γάμο, καθώς σε αυτήν ενσωματώνονται τα υψηλά ιδανικά της αγάπης, της πίστης, της αφοσίωσης, της θυσίας και της οικογένειας. Διά της ενώσεως του γάμου, δύο άνθρωποι αναβιβάζονται σε κάτι ανώτερο από ό,τι υπήρξαν. Όπως εκθέτουν ορισμένοι προσφεύγοντες σε αυτές τις υποθέσεις, η εντός του γάμου εμπεριεχομένη αγάπη μπορεί να αντέξει ακόμη και μετά τον θάνατο. Θα ήταν παρανόηση εάν λέγαμε ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν σέβονται την ιδέα του γάμου. Τον σέβονται, και μάλιστα τόσο βαθιά, ώστε επιδιώκουν να τον απολαύσουν και οι ίδιοι. Η ελπίδα τους είναι να μην καταδικαστούν να ζουν στη μοναξιά, αποκλεισμένοι από έναν εκ των παλαιοτέρων θεσμών του πολιτισμού. Ζητούν ίση αξιοπρέπεια ενώπιον του νόμου. Το Σύνταγμα τους παρέχει αυτό το δικαίωμα». Άντονι Κένεντι, Ανώτατο Δικαστήριο ΗΠΑ. [§] Ζήτησα μία σχετική δήλωση από φίλους νομικούς, από τον Αριστείδη Χατζή και από τον Αύγουστο Κορτώ. Τους ευχαριστώ όλους θερμά. [§] Αντύπας Καρίπογλου: «Το Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, πιστό στη μεγάλη κουβέντα για το δικαίωμα του κάθε ανθρώπου να αναζητά την ευτυχία όπως αυτός την αντιλαμβάνεται, μετά από εξαντλητική και σοβαρή συζήτηση, είπε ότι καμιά εξουσία δεν μπορεί να στερεί από κάποιον άνθρωπο αυτό που αναγνωρίζει σε κάποιον άλλον, απλώς επειδή αυτός έχει άλλα γούστα από την πλειοψηφία. Αυτό είπε». [§] Βασίλης Σωτηρόπουλος: «Είναι μια ιστορική απόφαση, καθώς κρίνεται πλέον σε τελικό επίπεδο ομοσπονδιακού δικαστηρίου ότι δεν επιτρέπονται νομοθετικές απαγορεύσεις που περιορίζουν τον γάμο στα ετερόφυλα άτομα. Τα ελληνικά δικαστήρια δυστυχώς εξακολουθούν να ερμηνεύουν το αντίστοιχο συνταγματικό δικαίωμα υπό το φως των διδαγμάτων ενός Ρωμαίου νομομαθούς. Περιμένουμε ο Άρειος Πάγος, που το φθινόπωρο θα κρίνει το θέμα αυτό με βάση το Σύνταγμα της Ελλάδας, να λάβει σοβαρά υπόψη αυτό το νομολογιακό δεδομένο. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι άλλωστε οικουμενικά». [§] Ιωάννης Κουτσούκος: «Πολύ σημαντική απόφαση σε μια χώρα, όπου οι δικαστικές αποφάσεις φτάνουν σε μεγάλο θεωρητικό βάθος, για τα gay rights. Η παλαιότητα του αμερικανικού συντάγματος και ο γάμος, όχι το σύμφωνο συμβίωσης, καθιστούν την απόφαση landmark, την πιο προχωρημένη δικαστική εφαρμογή της ισότητας στα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων. Από την άλλη, μπορεί να υπάρχει πάντα η αναρώτηση αν η δικαστική οδός είναι η καλύτερη δυνατή. Μήπως η απόφαση ανακόψει το κίνημα νομοθέτησης σε επίπεδο Πολιτειών όπως έγινε επί άμβλωσης και προκαλέσει συντηρητική αντισυσπείρωση». [§] Χρήστος Γραμματίδης: «Πριν 12 χρόνια, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ έκρινε ως αντισυνταγματικούς τους πολιτειακούς νόμους που ποινικοποιούσαν τον σοδομισμό. Πριν 2 χρόνια, υποχρέωσε τον ομοσπονδιακή κυβέρνηση να αναγνωρίζει τον νόμιμο γάμο που τελούσαν ομόφυλα ζευγάρια σε όσες Πολιτείες το επέτρεπαν. Σήμερα, το Ανώτατο Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, λόγω των συνταγματικών εγγυήσεων περί θεμελιωδών ελευθεριών και ισονομίας, οι μεμονωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να αρνούνται την άδεια γάμου σε ζευγάρια του ιδίου φύλου και ότι όλες οι Πολιτείες υποχρεούνται να αναγνωρίζουν τους γάμους ατόμων του ιδίου φύλου που τελούνται οπουδήποτε στις ΗΠΑ. Είναι μια ιστορική ημέρα για τα ανθρώπινα και τα LGBT+ δικαιώματα σε όλο τον κόσμο, καθώς η μεγαλύτερη δημοκρατία του πλανήτη κάνει ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση της ελευθερίας, της ισότητας, των δικαιωμάτων και της ορατότητας των μειονοτήτων. Η συζήτηση συνεχίζεται στα καθ’ ημάς, καθώς το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν έχει αναγνωρίσει μέχρι στιγμής το δικαίωμα στο γάμο για τα ομόφυλα ζευγάρια. Έχει μόνο κρίνει ότι, όπου θεσπίζεται σύμφωνο συμβίωσης, η μη συμπερίληψη των ομόφυλων ζευγαριών συνιστά αθέμιτη διάκριση (καταδίκη Ελλάδας). Πέραν της αποσύνδεσης του γάμου από τη βιολογική αναπαραγωγή, η οποία είχε γίνει εδώ και δεκαετίες όταν κηρύχθηκαν αντισυνταγματικοί οι νόμοι που απαγόρευαν στα παντρεμένα ζευγάρια να παίρνουν αντισυλληπτικά ή που απαγόρευαν σε στείρους τον γάμο, με τη σημερινή απόφαση απερρίφθησαν όλα τα άλλα επιχειρήματα που εγείροντο κατά του να επιτραπεί ο γάμος στα ομόφυλα ζευγάρια. Επιχειρήματα που ξεκινούσαν από διαψευσθέντες από την πραγματικότητα ισχυρισμούς («Τα ομόφυλα ζευγάρια δεν θα μεγαλώνουν σωστά τα παιδιά») και έφταναν μέχρι παραλογισμούς («Αν επιτραπεί ο γάμος σε ομόφυλα ζευγάρια, θα σταματήσουν να παντρεύονται τα ετερόφυλα», ή χειρότερα: «Αν επιτραπεί στα ομόφυλα ζευγάρια να παντρεύονται, θα πρέπει να επιτραπεί και στους κτηνοβάτες»). Σίγουρα, πολλά πρέπει να γίνουν ακόμη στα μυαλά και τις καρδιές, αλλά αυτά δεν είναι δουλειά του κράτους (μόνο). Δουλειά του κράτους είναι και’' αρχήν να μη διακρίνει αθέμιτα εις βάρος κατηγοριών του πληθυσμού. Αυτό στις ΗΠΑ τέλειωσε σήμερα, σε ό,τι αφορά το δικαίωμα στο γάμο. Ας χαρούμε». [§] Αριστείδης Χατζής: «Αυτή είναι μια ιστορική απόφαση όχι μόνο για τις ΗΠΑ αλλά για ολόκληρη την υφήλιο. Διότι το δικαίωμα αναγνωρίστηκε όχι από κοινοβούλιο ή μέσω δημοψηφίσματος αλλά από δικαστήριο. Δώδεκα χρόνια μετά την πρώτη ιστορική απόφαση του ανώτατου δικαστηρίου της Μασαχουσέτης, το Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο των ΗΠΑ αναγνωρίζει ατομικό δικαίωμα στο γάμο ανεξαρτήτως φύλου η σεξουαλικού προσανατολισμού! Είναι μια ιστορική ημέρα στην ιστορία των δικαιωμάτων». [§] Αύγουστος Κροτώ: «Είναι ένα τεράστιο βήμα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, κι ένα μάθημα για τις χώρες που κωλυσιεργούν. Ως παντρεμένος στις ΗΠΑ, νιώθω ευτυχής και περήφανος».
Η θλιβερή είδηση της ημέρας ήταν η καταψήφιση του νομοσχεδίου για τη χορήγηση ιθαγένειας από τη Νέα Δημοκρατία — και λέω «είδηση» απλώς για τους τύπους, δεν περιμέναμε κάτι καλύτερο. Το κόμμα αυτό, που έχει χάσει κάθε επαφή με το μακρινό καταστατικό του και δεν έχει εδώ και πολλά χρόνια τώρα καμία σχέση είτε με τον ιδρυτή του, είτε με τον Μητσοτάκη που όλοι δήθεν τον καμαρώνουν, αλλά και με μία σειρά άλλους (όχι πολλούς) ανθρώπους της προκοπής, δεν μπορεί να δώσει ειδήσεις ή να μας εκπλήξει. Κι όμως: με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, σύντομα θα είναι ξανά στην εξουσία. Και ας δούμε τι θα λέει τότε ο Βορίδης για τη Μη Συνταγογραφούμενα Φάρμακα. [§] Θλίψη. Αλλά πάντα έτσι ήταν η Δεξιά: μία δεξαμενή συντήρησης και οπισθοδρόμησης. Απλώς επί Σαμαρά έχει μαζέψει και ό,τι ακροδεξιό ξέφυγε από τους ΑΝΕΛ ή φλέρταρε με τη ΧΑ. [§] Κατά τα λοιπά, ζήσαμε άλλο ένα ψευτοθρίλερ στο Eurogroup, εντυπωσιαστήκαμε ως μη οφείλαμε από τα χαχανάκια Βρυξελλών μεταξύ Μέρκελ και Τσίπρα (δηλαδή τι; να έκαναν μούτες ο ένας στον άλλον; άλλωστε, στις κηδείες τα γέλια επιβάλλονται), στηνόμαστε πλέον στην ουρά για το επόμενο που θα γίνει μάλλον αύριο Σάββατο, και στο μεταξύ αυτό κανείς δεν βγαίνει να μας πει εάν μεθαύριο, που θα έχει φύγει η κυβέρνηση Τσίπρα-Καμμένου, θα μπορέσουμε να ξαναρίξουμε τον ΦΠΑ στα ξενοδοχεία και στην εστίαση στα τωρινά επίπεδα απλώς εξορθολογίζοντας ένα μικρό ποσοστό του υδροκέφαλου αδηφάγου τέρατος που λέγεται Δημόσια Διοίκηση. Γιατί αυτή η κυβέρνηση, όπως άλλωστε και οι προηγούμενες, μα αυτή ένα παραπάνω, προτιμά να δει την Ελλάδα χωρίς τουρίστες παρά να στερήσει από ένα επιπλέον σάντουιτς τους κρατικούς της υπάλλήλους. [§] (Βέβαια, δεν πρόκειται να ξαναπέσει ο ΦΠΑ. Το ξέρουμε όλοι. Με καμία κυβέρνηση). [§] Αν τις βλέπεις από μια ασφαλή μεριά, σαν ξένος ας πούμε, ή σαν Έλληνας με φράγκα, έχουν το γούστο τους αυτές οι κοκορομαχίες με την Τρόικα: πήγαμε με το τάβλι για να τους κολλήσουμε στον τοίχο, αλλά αυτοί το γύρισαν ανάποδα και μας παίζουν σκάκι. Ούτε καν ντάμες. Σκάκι. Και μας κερδάνε. [§] Οι άνθρωποι είναι στα όριά τους. Πολλοί, θα ήταν πλέον ευχαριστημένοι με οποιαδήποτε απόφαση λαμβανόταν, αρκεί να ήταν τελεσίδικη. Μόνο ένα κραχ θα σήκωνε τον παλμό του κόσμου, αν και όχι για πολύ. Φταίνε πολλά γι’ αυτό. Αλλά κουραστήκαμε και να τα λέμε, κουραστήκαμε και να τα ακούμε. Όλη η χώρα είναι κουρασμένη. Και θέλει να κάνει διακοπές… [§] Είδαμε το Ένα κορίτσι γυρίζει σπίτι μόνο του τη νύχτα, δεν περίμενα πως θα ήταν ψυχαγωγικός κινηματογράφος — μας άρεσε, είναι ένα ποτ-πουρί από διάφορα φιλμ αναφοράς, δροσερό και ανάλαφρο. Έχει και Ντέιβιντ Λιντς εδώ, και Καράξ, και Σιν Σίτι, και Τζάρμους, και ακούγεται και τόσο όμορφη και παράξενη μουσική, και παίζουν και δροσερές, καινούριες φάτσες — ό,τι πρέπει. [§] Αλλά δεν παύει να είμαστε κουρασμένοι. Πολύ κουρασμένοι. Κάντε κάτι να τελειώνουμε, έχουμε και κάτι λογαριασμούς να πληρώσουμε.
[ Μια κουβέντα που κάναμε στο Inbox στις 11 το βράδυ, για περίπου μισή ώρα, με τη Ρούλα Γεωργακοπούλου, με αφορμή τη μετάφρασή της του μυθιστορήματος του Patrick Modiano Για να μη χάνεσαι στη γειτονιά (Εκδόσεις Πόλις) ].
— Διάβασα το επιλογικό σου σημείωμα, «Η γλώσσα του τραύματος», όπου επιχειρείς μία ανάγνωση του βιβλίου, αλλά μιλάς και για τη δυσκολία, ή τις δυσκολίες, της μετάφρασης. Πώς ήταν αυτή η εμπειρία, πώς τη βίωσες;
Ρ.Γ.: Για μένα ήταν μια εμπειρία εξαιρετική και πολύ διδακτική. Υποχρεώθηκα να βουτήξω στα βαθιά και των δύο γλωσσών, να κατανοήσω τη γαλλική και να επιτρέψω στην ελληνική να αναδυθεί χωρίς σκόντα και βαρβαρισμούς. Ελπίζω να το πέτυχα. Αυτό μου έδωσε μια καινούργια γνώση που ποτέ δεν είχα φανταστεί. Ότι η μετάφραση ενός σημαντικού κειμένου είναι εντέλει πράξη συμφιλιωτική, πράξη αγάπης, αν δεν φοβάσαι τον όρο, μεταξύ δύο πολιτισμών. Φυσικά πάνω απ’ όλα ήταν η «συνάντησή μου» με τον Μοντιανό. Έναν συγγραφέα που χρόνια τώρα αγαπούσα κρυφά, καθότι η γαλλική πεζογραφία δεν έχει και κάνα τεράστιο αναγνωστικό κοινό στην Ελλάδα.
— Πόσο καιρό σού πήρε; Και σε απασχολούσε, να υποθέσω, όλη μέρα, κάθε μέρα;
Ρ.Γ.: Δούλευα καθημερινά για κάτι λιγότερο από έξι μήνες. Η ελληνική γλώσσα είναι μεγάλη ντίβα. Δεν σου φανερώνεται με το πρώτο. Ορισμένα πράγματα με έβρισκαν στα πιο ακατάλληλα μέρη. Στο κομμωτήριο, επί παραδείγματι, ή την ώρα που πλήρωνα το λογαριασμό στο σουπερμάρκετ.
— Εγώ δεν είχα ξαναδιαβάσει Μοντιανό. Και σκοπεύω να αναπληρώσω τα κενά μου. Εσύ τον ήξερες, όπως λες, από χρόνια. Πραγματικά, δεν ξέρω πόσοι ήσαστε στην Ελλάδα. Το Νόμπελ το περίμενες; Νομίζω δεν είχε συζητηθεί το όνομά του πιο πριν. Όλοι λέγαμε για Ροθ, για Μουρακάμι…
Ρ.Γ.: Έχω βαρεθεί με τον Ροθ και τον Μουρακάμι, παρόλο που λατρεύω τον πρώτο και αποστρέφομαι τον δεύτερο. Ναι, το περίμενα να πάρει ο Μοντιανό το Νόμπελ, όπως περιμένω όλα τα καλά και δίκαια πράγματα. Ορισμένα, όπως αυτό, καμιά φορά έρχονται ίσως για να απαλύνουν χασούρες από άλλα μέτωπα… Το κακό ήταν ότι, μέχρι να αρχίσω να μεταφράζω το Για να μη χάνεσαι στη γειτονιά, διάβαζα τα βιβλία του απευθείας από το γαλλικό. Έτσι, το σοκ της άλλης γλώσσας ήταν μεγάλο. Πολύ παράξενο να λειτουργεί η μητρική σου σαν δεύτερη γλώσσα που πρέπει να την ανακαλύψεις ξανά και να την αφήσεις να ανθοφορήσει. Μαγικό.
— Να μείνω λίγο στις «χασούρες». Αυτοί οι έξι μήνες ήταν μάλλον «ιστορικοί» για την Ελλάδα. Αλλαγή πολιτικού σκηνικού, πρώτη φορά κυβέρνηση της Αριστεράς, διαρκείς αμφιβολίες όλων μας για την επόμενη μέρα, χίλια δυο. Η μετάφραση σε βοήθησε καθόλου να τα αποφεύγεις όλα αυτά; Ή ίσως τα μεγέθυνε κιόλας;
Ρ.Γ.: Με έσωσε, πες καλύτερα. Αρπάχτηκα απ’ αυτό το μαγικό κείμενο σαν τον ναυαγό από το σωσίβιο. Κάθε λεπτό ευγνωμονούσα την τύχη μου και αυτούς που μου πρότειναν τη συνεργασία.
— Για μας ήταν σίγουρα μια ευτυχής συγκυρία. Αλλά είναι ένα σαφώς δύσκολο κείμενο για τον μεταφραστή, μπορεί να σε πάρει από κάτω αν εμπλακείς συναισθηματικά. Το λέω και υπό την έννοια αυτής της πικρίας που βγάζει. Για το παρελθόν, τις χαμένες μνήμες, την ανακάλυψη του εαυτού… Καμιά φορά όλα αυτά είναι ζόρικα πράγματα, ή και επικίνδυνα.
Ρ.Γ.: Μα το κάνει τόσο μαστόρικα. Πίσω απ’ αυτές τις απλές ιστορίες μνήμης και απωθήσεων που μοιάζουν προσωπικές, κρύβεται, νομίζω, όλη η ευρωπαϊκή ενοχή για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Και μάλιστα με υποκείμενο ένα πιτσιρίκι, όπως ήταν αυτός εκείνα τα χρόνια. Άλλος στη θέση του θα είχε γράψει κανένα ογκώδες έπος. Αυτό είναι το καταπληκτικό με τον Μοντιανό. Την ώρα που τον διαβάζεις, νομίζεις ότι είναι ψίθυρος. Μετά ο ήχος πολλαπλασιάζεται, σαν από μεγάφωνο, και σ’ ακολουθεί παντού, χωρίς να θυμάσαι πώς τρύπωσαν μέσα σου όλα αυτά τα θαυμάσια πράγματα.
— Ναι, έχεις δίκιο. Το βλέπω κι εγώ τώρα, στον εαυτό μου. Το σκέφτομαι συνέχεια και θέλω και να το ξαναδιαβάσω, να βρω κι άλλα μυστικά, να ακούσω κι άλλους ψιθύρους, όπως λες. Νομίζω όμως πως ο Μοντιανό μιλάει και για κάτι άλλο εδώ, όχι μόνο για τη μνήμη και την ενοχή. Μιλάει παράλληλα και για την ίδια την πράξη της συγγραφής, για τη δημιουργία. Που μπορεί να ξεκινήσει από κάτι λίγο («Σχεδόν ένα τίποτα. Σαν τσίμπημα εντόμου που στην αρχή σάς φαίνεται ανεπαίσθητο», όπως λέει στην αρχή) και να καταλήξει στη δημιουργία ενός βιβλίου, ενός «μικρού κόσμου». Έχω την εντύπωση πως μιλά πολύ και για τον εαυτό του ως συγγραφέα, ως δημιουργό. Μπορεί να κάνω και λάθος. Και συγγνώμη που μακρηγορώ.
Ρ.Γ.: Καλά, το θέμα της λογοτεχνίας, έτσι όπως το περνάει μέσα στην πλοκή, είναι αριστούργημα. Δύσκολα να το διακρίνει κανείς αν δεν πάσχει από την ίδια αρρώστια. Ο άνθρωπος είναι μέγας κασκαντέρ. Μπορεί να υποδυθεί τα πάντα, γιατί μέσα του υπάρχει καλά χωνεμένος ο ίλιγγος του χρόνου και η «σβησμένη» μηχανή της λογοτεχνίας που για να σε πάει απ’ τον σωστό το δρόμο πρέπει οι ταχύτητες να είναι στο «νεκρό».
— Γράφει κάπου, εκεί όπου μιλά για την ιτιά που βλέπει στην αυλή του διπλανού κτιρίου: «Σε περιόδους κατακλυσμού ή ηθικού μαρασμού, δεν υπάρχει άλλη καταφυγή από το να ψάχνεις ένα σταθερό σημείο για να κρατήσεις την ισορροπία σου και να μην πέσεις στη θάλασσα». Νομίζω ότι συμφωνούμε πως έχει δίκιο, είναι μια παρατήρηση που επέχει θέση σχεδόν αξιώματος. Θέλεις να μου πεις ένα ή περισσότερα τέτοια δικά σου σταθερά σημεία, δεδομένου ότι ζούμε μια τέτοια περίοδο, και μάλιστα έντονη;
Ρ.Γ.: Δεν θα το πιστέψεις, αλλά κι εγώ βρίσκω αναπαμό στα φυτά, κυρίως δε στα δέντρα. Κυκλοφορώ στην Αθήνα και μπορώ να σου πω με σχετική ακρίβεια σε ποια σημεία υπάρχουν μανόλιες κι αν σήμερα ήταν ανθισμένες. Επίσης μ’ αρέσει πολύ να παρακολουθώ τα ζώα. Έρχομαι στα ίσα μου, γιατί μου δείχνουν ότι υπάρχουν και κώδικες σεβασμού μέσα σ’ αυτό το γενικό κοινωνικό ξεχαρβάλωμα που ζούμε τα τελευταία χρόνια… Α, και κάτι ακόμα. Συχνά βρίσκω καταφύγιο στα γλυπτά της πόλης. Αυτές τις μέρες, ας πούμε, ο Ξυλοθραύστης του Φιλιππότη είναι φασκιωμένος από σκαλωσιές και σήτες. Μάλλον τον καθαρίζουν. Μια τέτοια ιστορία μπορεί να με γλιτώσει από την καθημερινή τρέλα, γιατί μου δίνει σταθερότητα και ομορφιά.
— Πολύ τρυφερό αυτό… Δείχνει, τώρα που το θυμήθηκα, και μια έντονη τρυφερότητα κυρίως προς τις γυναίκες ο Μοντιανό, σωστά; Οι σκηνές που περιγράφει εδώ, οι κινήσεις, τα φουστάνια, τα βλέμματα, είναι σχεδόν σαν ντροπαλά χάδια.
Ρ.Γ.: Μα ναι, γιατί είναι τα είδωλα της χαμένης του μητέρας. Ένα οιδιπόδειο που δεν βρήκε το χρόνο να ολοκληρωθεί και να εκπέσει. Ο Μοντιανό και οι ήρωές του δεν θυμούνται τη μητέρα τους. Την έχουν χάσει ή τους έχει παρατήσει η ίδια σε πολύ τρυφερή ηλικία.
— Ναι, όπως και στην ταινία του Λουί Μαλ, που έγραψε το σενάριό της. Δεν τη θυμάμαι καθόλου, την είδα πολύ παλιά, αν και θα ’θελα τώρα να την ξαναδώ. Τον τριγυρίζει συνεχώς το ίδιο θέμα, έχει αυτή την επιμονή στη μνήμη και στον εαυτό σαν παλίμψηστο. Δεν ξέρω αν το λέω καλά. Θέλω να πω ότι εντοπίζεις, μας λέει, τα περασμένα ξύνοντας το σήμερα (που έτσι όμως χάνεται, χάνεται κάθε παλιά επικάλυψη του εαυτού) για να γυρίσεις στο χθες, που είναι πρωτογενές αλλά γεμάτο, πάλι, από ιστορία, και από τον Άλλο, ή την Άλλη. Είναι πολύ ενδιαφέρον όλο αυτό.
Ρ.Γ.: Λυσιέν Λακόμπ. Αριστούργημα ταινία. Εκεί μάλιστα τα λέει πιο καθαρά όλα αυτά, με αφορμή τον πιτσιρικά που από τύχη βρέθηκε με την πλευρά των Γερμανών. Για ένα ποδήλατο, αν θυμάμαι καλά. Όταν έγινε αυτή η γελοία ιστορία με τον Γκίντερ Γκρας, την ξαναθυμήθηκα αυτή την ταινία, αλλά δεν την βρήκα. Τώρα θα ψάξω καλύτερα.
— Κι εγώ… Ωραία. Σ’ ευχαριστώ πολύ, Ρούλα. Μόνο κάτι τελευταίο: ξεκίνησες ήδη άλλη μετάφραση; ή γράφεις κάτι δικό σου;
Ρ.Γ.: Όχι. Αυτή ήταν η πρώτη μετάφραση που έκανα στη ζωή μου. Χμμμ… με κάτι όλο και παιδεύομαι, αλλά, όπως σου είπα, προτιμώ να χαζεύω τις μανόλιες στους δρόμους — αρκεί βέβαια να υπάρχουν.
— Σ’ ευχαριστώ πολύ-πολύ! Καλό βράδυ, κι εύχομαι όλα να πάνε καλά.
Ρ.Γ.: Κι εγώ σ ευχαριστώ για την ωραία παρέα.
Είναι κάποιες μέρες. Θέλεις φίλους, και θέλεις να πεις με τους φίλους σου πράγματα στενάχωρα. Θέλεις να μιλάς μαζί τους χωρίς να σε νοιάζει αν κάνεις λάθη. Απλώς πίνεις ουίσκι και τα λες. Στην αρχή ξεκινάς —ξέρεις τώρα— με τα εύκολα και μακρινά. Κοροϊδεύεις και κοροϊδεύεσαι, γελάς, αυτοσαρκάζεσαι, λες βλακειούλες. Μετά πας πιο βαθιά. Και μετά, πιο μετά, αφού πεις και για όλα αυτά τα μεγάλα και τρανά, τις συμφωνίες που δεν συμφωνήθηκαν, το χειμώνα που έρχεται, όλο αυτό το κακό, απλώς παίζεις όπως μια γάτα με το κορδόνι της που κρέμεται στην καρέκλα. Δεν σε νοιάζει πια. Δεν σε πολυνοιάζει (έστω) πια, και απλώς είσαι εκεί, με τους φίλους σου, και λες — για τότε. Είναι επικίνδυνο αυτό το τότε, ιδίως αν σε κόφτει μην και σε δουν δακρυσμένο. Αλλά τουλάχιστον έχεις πάψει να μιλάς για τα πέντε χρόνια λιτότητας που πετάχτηκαν στα σκουπίδια και μετατράπηκαν σε άλλα πέντε χρονια λιτότητας, για να μην πεταχτούν όλα μας τα χρόνια στα σκουπίδια. Έχεις πάψει να μιλάς για την αντιπολίτευση που δεν αντιπροτείνει ισοδύναμα μέτρα, μπας και δεν μεταναστεύσει και ο τελευταίος με δύο πόδια ντόπιος. Έχεις πάψει να μιλάς για τη «Δευτέρα», που μπορεί να σημάνει εμφύλιο για τη χώρα έτσι και δεν επιτευχθεί αυτή η συμφωνία που ούτως ή άλλως θα μας τσακίσει τη ράχη και θα πετάξει εκατοντάδες χιλιάδες στα σκουπίδια. Έχεις πάψει να μιλάς για την ανεργία σε λίγους μήνες (προσοχή: αν πάνε όλα καλά), που θα κάνει τη σημερινή να μοιάζει κυριακάτικη αργία. Έχεις πάψει να μιλάς για την αυριανή προεδρίνα των Ελλήνων εθνικοσοσιαλιστών, τη Ζωή Κωνσταντοπούλου — αυτό το ναζιστικό τέρας που εξέθρεψε αποκλειστικά ο Τσίπρας ξέροντας (όσο βλαξ και να είναι, που είναι πολύ) τι εκτρέφει. Έχεις πάψει να μιλάς για την ταφόπλακα που έρχεται. Και σε πιάνει μια έξαλλη νοσταλγία για το παρελθόν, τότε που όλες σου οι αγάπες πέθαιναν δίπλα σου — τότε που εσύ γλίτωνες παρά τρίχα. Και τότε που, όπως συμβαίνει με κάθε νεότητα, όλα ήταν τόσο απλά και γεωμετρικά σχεδιασμένα: α, βε, βου. [§] Απλώς καμιά φορά δεν το αντέχεις επί πολύ αυτό, γιατί σε πιάνουν τα ζουμιά. [§]Είναι κάποιες μέρες.
Γράφτηκαν πολλά για τις συγκεντρώσεις Μένουμε Ευρώπη, και κάποια κομμάτια, από άξιες πένες (ασκημένες όπως όλων μας στα πέντε αυτά χρόνια της χρεοκοπίας), αξίζει να διαβαστούν και να ξαναδιαβαστούν. Ίσως μόνο μένει να πούμε πως ο κόσμος, αυτοί που συμμετείχαν και όσοι τις σνόμπαραν, πρέπει να είναι έτοιμος να τις πολλαπλασιάσει, και όχι σε βάθος χρόνου: σύντομα. Η χθεσινή χαρά και ανακούφιση είναι πολύ περισσότερο από βέβαιο πως είναι πρόσκαιρες — αλλά, βέβαια, όσο και αν συσκοτίζουν τη μεγάλη εικόνα, είναι παραπάνω και από καλοδεχούμενες: τις αποζητεί η ψυχική μας υγεία. Ας κρατήσουμε λοιπόν δυνάμεις, γιατί οι κινητοποιήσεις του κόσμου μόλις άρχισαν, όπως θα φανεί πολύ σύντομα. Έγινε απλώς μία καλή αρχή. (Όχι στη Θεσσαλονίκη με τη βουβή παρουσία των μόλις 1.500 ανθρώπων στον Λευκό Πύργο, αλλά σαφώς στη μεγάλη συγκέντρωση των Αθηνών. Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη χωρίς μακρά ιστορία και με σκοτεινό παρελθόν). [§] Στο μεταξύ, ανεβάσαμε στη Σελίδα του Αρσέν μια φωτογραφία του από τη συγκέντρωση, και μεταξύ άλλων σχολίων εισπράξαμε και αυτό: «Εσείς [που είστε υπέρ των Μνημονίων και της λιτότητας κλπ.] μείνετε όπου θέλετε, εγώ αποχωρώ από τη σελίδα σας, το σκυλάκι λυπάμαι». [§] Κρίμα για το ζωντανό. [§] Νομίζω πως θα είμαστε τυχεροί αν δεν καλέσουν τη φιλοζωική (όχι από το ζώον, αλλά από το Ζωή) να μας προσαγάγει βιαίως σε καμιά επιτροπή Αληθείας. [§] Τέλος πάντων, όλα καλά θα πάνε. Κάποτε θα τα θυμόμαστε όλα αυτά, και θα ’ναι εκείνη η μακρά τελευταία μας στιγμή, που λέει και ο Μπόρχες, εκείνη η στιγμή που κρατά για πάντα, μια ακαριαία στιγμή πριν πεθάνεις. Που κρατά για πάντα. Και θα γελάμε.
Σήμερα θα πάμε στις πλατείες, θέλοντας και μη. Στο Μένουμε Ευρώπη. Όλα τα άλλα (οι παρατάσεις που γονυπετής θα παρακαλέσει να πάρει η εθνικολαϊκιστική κυβέρνηση των συντηρητικών που κυβερνούν, παρατάσεις που θα βουλιάξουν κι άλλο τη χώρα στα χρέη και στον αυταρχισμό) δεν μας αφορούν. Όχι σήμερα. Σήμερα, καλώς, κακώς, μά με αποτέλεσμα, μά με χωρίς αποτέλεσμα, μά επειδή το πιστεύουμε, μά επειδή θέλουμε να το πιστεύουμε, μά επειδή έτσι κι επειδή γιουβέτσι, θα πάμε στις πλατείες. Θέλουμε να μας δουν, και θέλουμε να μας βλέπουν. Και θα πάμε με τις μούρες μας φάτσα-κάρτα: να μας θυμούνται. Και θα πάμε με ονόματα. Εμένα με λένε Κυριάκο Αθανασιάδη, και θα ’μαι εκεί για να πω, όχι ότι θα μείνω στην πατρίδα μου την Ευρώπη, σιγά μη ρωτήσω τον φουκαράκο τον Σκουρλέτη για το πού θα ζω: θα ’μαι εκεί για να πω ότι δεν τους φοβάμαι. Έλα κι εσύ.
Πριν 3 χρόνια και κάτι μέρες είχα δημοσιεύσει αυτό σε ένα περιοδικό: [§] Έστω ότι σήμερα-αύριο συμφωνούν να συγκυβερνήσουν τα τρία «φιλοευρωπαϊκά» κόμματα: ΝΔ, ΠΑΣΟΚ, ΔΗΜΑΡ, υπό τον (έστω…) Σαμαρά, κατά τη γενική απαίτηση όσων δεν έχουν τζογάρει σε μια, πάντα και πάντα πιθανή, έξοδο της χώρας από την Ευρωζώνη (με τα ζοφερά παρελκόμενά της). Απαιτείται: 1. Να πάψουν τη λαϊκιστική επωδό περί επαναδιαπραγματεύσεως του Μνημονίου Συνεννόησης, καθώς κάτι τέτοιο δεν προβλέπεται, δεν είναι πιθανό, και θα οδηγήσει (κυρίως αυτό) τη χώρα σε μεγαλύτερες περιπέτειες βιωσιμότητας. 2. Να επικοινωνήσουν τη λύση του Μνημονίου σοβαρά, υπεύθυνα και με ειλικρίνεια. Το μονοπώλιο της καταγγελίας του ας δοθεί επιτέλους στην Αντιπολίτευση: ξέρει να το κάνει καλύτερα. Να συσταθεί επιτροπή σοφών (αλλά όχι πολύ σοφών, θέλει και εξυπνάδα) που να αναλάβει τη διαχείριση της επικοινωνίας — οι πολιτικοί δεν είναι ικανοί γι' αυτό. 3. Να έχουν κοινή γλώσσα στις τηλεοράσεις και στις εφημερίδες (αυτήν δηλαδή που εκ των πραγμάτων θα έχουν στις συζητήσεις με τους εταίρους και τους δανειστές μας), και να πάψουν να σκέφτονται τις επόμενες Εκλογές. Οι Εκλογές πρέπει να γίνουν το ’16. 4. Να προχωρήσουν άμεσα (μολονότι τα χρονοδιαγράμματα έχουν ήδη και προ πολλού παρέλθει) στις αναγκαίες Μεταρρυθμίσεις, διαφημίζοντας και προβάλλοντας τη χρησιμότητά τους για την επιβίωση της χώρας σε ένα πολιτισμένο περιβάλλον. Το σύνθημα «Μεταρρυθμίσεις ή Γενικευμένη Φτώχεια» πρέπει να ακούγεται καθημερινώς. Αν δεν αρέσει η λέξη, να αλλαχτεί. Λέξεις υπάρχουν. 5. Να στοχοποιήσουν τις ομάδες ιδίων συμφερόντων που θα προσπαθήσουν να τσακίσουν ξανά τις Μεταρρυθμίσεις, ως αναχρονιστικές και ως δυνάμει φορείς δικτατορίας. 6. Να ξεκινήσουν με κάτι θεαματικό και εύκολα κατανοητό. Η Ευρώπη θα συνδράμει όσο μπορεί, κι ακόμη παραπάνω. 7. Να πράξουν. Να μη πολυμιλούν. Ειδικά ο Σαμαράς ας κάτσει κάπου ήσυχα να διακοσμεί το χώρο. Κι ο Βενιζέλος τα ίδια. Ας μιλάει ο Κουβέλης, που είναι μειλίχιος και νανουριστικός. 8. Να μη φοβούνται. Να μην υποχωρήσουν. Να μη πολυμιλούν. 9. Να κοιτάξουν, για μια φορά, πάνω από τον χαμηλό αμμόλοφο που μας ζώνει. 10. Να το κάνουν τώρα, και όχι αύριο. [§] Ξαναδιαβάζοντας το πρόχειρο κείμενο, με πιάνει απελπισία. [§] Χθες, πάλι, ανέβασα αυτό στο Facebook: [§] ΝΕΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, ΠΑΣΟΚ, To Potami, Δημοκρατική Αριστερά, έπρεπε ήδη να είχατε τελειώσει με τα διαδικαστικά της κοινής και ενιαίας καθόδου των φιλοευρωπαϊκών κομμάτων στις Εκλογές με στόχο το μπόνους των 50 εδρών. Οι συγκεντρώσεις «Μένουμε Ευρώπη» σάς ξεπέρασαν. Αρχηγός καθολικής αποδοχής μπορεί πολύ εύκολα να βρεθεί. Και ο χρόνος πια έχει σωθεί. Μετά το κραχ, δεν θα μπορέσετε, όχι να ενωθείτε, αλλά ούτε τα κόμματά σας να διατηρήσετε. Στις Εκλογές οφείλετε να κατεβείτε ενωμένοι. Αλλιώτικα, δεν ξέρω καν αν θα φτάσουμε ώς αυτές. [§] Ξαναδιαβάζοντας το πρόχειρο στάτους, και με δεδομένο ότι τέτοιες ανόητες εκκλήσεις έχω κάνει δεκάδες στο μεσοδιάστημα, με πιάνει μεγαλύτερη απελπισία. (Για να μην πω ότι έκανα μένσιον στα τέσσερα κόμματα, λες και θα με διαβάσουν ποτέ). [§] Γελοιότητες. [§] Σε λίγες ημέρες, το σκηνικό θα αλλάξει δραματικά. Τίποτε που έχει δρομολογηθεί να γίνει δεν σταμάτησε στη μέση: η Ιστορία δεν κατέχει από εξαιρέσεις. Οπλιστείτε με υπομονή και να κατεβάζετε ωραίες και χρήσιμες ιδέες. Θα τις χρειαστείτε. Επίσης, σήμερα βρείτε ένα ωραίο καφέ και πηγαίνετε εκεί με ένα βιβλίο για δύο ώρες, ή με καμιά Καθημερινή. Μην το αφήσετε για άλλη φορά. Είναι κάτι που θα σας μείνει. [§] ΥΓ. Αυτό είναι το πρώτο Ημερολόγιο που γράφτηκε πρωί· δεν ξέρω αν του φαίνεται, αλλά για κάποιο λόγο νομίζω ότι οφείλω να το πω. Χθες ήταν μια μέρα τρομερά κουραστική, και όχι μόνο γιατί πήγαμε στο Pride. Αν και δεν ξέρω τι έφταιξε. Ίσως ο καιρός. Ίσως όλο το κακό. Ίσως τίποτε.
Σήμερα μοιράζαμε πάλι —στο χαρτί, όχι στην πραγματικότητα· με τα χαρτονομίσματα της Μονόπολης, σαν να λέμε— τα λεφτά που μας έχουν απομείνει σε λογαριασμούς και δόσεις. Δεν έφταναν για όλα, φυσικά, μας έχουν σωθεί από ένα μήνα τώρα, πάνω-κάτω. Είπαμε να μην κάνουμε καμία κίνηση μέχρι το τέλος του μηνός, τσακωθήκαμε λίγο επ’ αυτού, δώσαμε εντέλει προτεραιότητα στο κινητό και στα έξοδα του σταθμού, μην τυχόν και μας κόψουν τη σύνδεση και δεν μπορούμε να εκπέμψουμε και μείνουν τόσοι άνθρωποι ξεκρέμαστοι, μετά πιάσαμε να κάνουμε τις δουλειές της ημέρας, και, πριν χωρίσουμε, η Κ. μού εκμυστηρεύτηκε γι’ αυτό το κάτι που της έπνιγε το λαιμό. Αυτό το κάτι που είναι καμωμένο από στάχτη. Μέσα μου ήταν σκιώδες μέχρι εκείνη τη στιγμή, αλλά μετά, και όταν έμεινα μόνος, ήρθε και μ’ έπνιξε και μένα. [§] Αν θέλετε να μιλήσω προσωπικά, εγώ δεν έχω πρόβλημα με τη φτώχεια. Ξέρω πως αντιμετωπίζεται και, μολονότι ήμουν πολύ νέος όταν τη βίωσα σε μεγάλη έκταση, την έζησα για τα καλά. Και πιο μετά βέβαια, αλλά τότε μόνο για κάποιες μέρες — ξέρετε, τότε που μετράς τα ψιλά και αναγκάζεσαι να μην καπνίσεις τη μάρκα σου, ή που μαγειρεύεις κάθε μέρα πλατάρια κοτόπουλου αγορασμένα από τη Βαρβάκειο, τόσο που τις τελευταίες μέρες το κάνεις γρήγορα-γρήγορα, μπουκώνοντας το στόμα σου, για να τελειώνεις μιαν ώρα αρχύτερα με το φαΐ. Δεν λέω αυτό· λέω για παλιά, τότε, ας πούμε, που τρεφόμουν μόνο με μπισκότα (Μιράντα Παπαδοπούλου: ένα πακέτο την ημέρα — και εκείνες δεν ήταν διπλά, ήταν μια στρώση μόνο) επί καιρό, ή ό,τι μπορούσα να βρω με μια ποικιλία από τρόπους, που δεν είναι της παρούσης. Ή τότε που πήγαινα και ερχόμουν από τη δουλειά με τα πόδια, μία ώρα πήγαινε, μιάμιση έλα, γιατί το λεωφορείο ήταν βαρύ έξοδο, ή πολυτέλεια, ή απλώς δεν υπήρχαν τα ψιλά για να κόψεις εισιτήριο. Ή που μια μισοφαγωμένη τυρόπιτα πάνω-πάνω στο καλάθι του Δήμου ήταν ένα εξόχως δελεαστικό μπραντς. Όχι, για μένα δεν είναι η φτώχεια: είναι αυτό το κάτι που είναι καμωμένο από στάχτη και που σου πνίγει το λαιμό. Είναι η ανημπόρια, η αίσθηση της απόλυτης αδυναμίας, η ονειρική σχεδόν κατάσταση κατά την οποία νιώθεις βαριά τα μέλη σου και νωθρό το πνεύμα σου — όταν δεν μπορείς να εφαρμόσεις τα σχέδιά σου, όταν κρατάς κάτι στα χέρια μα εκείνο γλιστρά ανάμεσα από τα δάχτυλά σου σαν το ολόγραμμα μιας χούφτας άμμου, όταν δεν είσαι καν σε θέση, όχι να «δημιουργήσεις», αλλά απλώς και μόνο να διαβάσεις — γιατί το μάτι μένει κολλημένο στην ίδια παράγραφο για ώρα, κι εσύ σκέφτεσαι (ένα μέρος του μυαλού σου σκέφτεται, αυτό που δεν παύει να να αγρυπνά, μα που τώρα ξύπνησε για τα καλά κι έπιασε βάρδια) αυτό το τρελό σκηνικό που στήθηκε και που ήρθε για να μείνει και για να τα θερίσει όλα — και για να τα θερίσει όλα για ένα γαμημένο καπρίτσιο. [§] Να μην τα πολυλογώ: το μεγάλο πρόβλημα το λένε μελαγχολία, και το λένε πίκρα. Και αδιέξοδο. Τη φτώχεια εγώ θα την αντέξω. Το να σπαταλάω τη μέρα μου αδυνατώντας να εργαστώ με την καρδιά πάνω σ’ αυτά που αγαπώ είναι που θα με τρελάνει.
Τρεις μέρες ακόμα. Πολλές πληροφορίες, από διάφορες μεριές. Αποκλίνουσες. Υπεραισιόδοξες οι περισσότερες. Λογικό: ο πνιγμένος από τα μαλλιά του πιάνεται. Δεν ξέρω καν αν θέλω να ανοίξουν οι τράπεζες τη Δευτέρα, ίσως να βοηθούσε το αντίθετο — ίσως, από την άλλη, να έδινε στους εθνικιστές της κυβέρνησης ένα λόγο παραπάνω να κουμαντάρουν τον όχλο. Τη εξαιρέσει του αμετακίνητου Τσίπρα, που δεν ήθελε από μιας αρχής να αθετήσει τα λεγόμενά του, και δεν θα τα αθετήσει, κι ας λένε οι φίλοι ό,τι όμορφο θέλουν, ένα ξέρω: η χρεοκοπία εντός του ευρώ είναι συντετελεσμένη, και μένει απλώς να την πληροφορηθούμε και επισήμως. Το μέλλον είναι δυσοίωνο, και σκοτεινό, και μπλαβί από τη βία. Η Ελλάδα δεν θα μείνει Ευρώπη. Στην Ευρώπη θα παραμείνουν όποιοι το θέλουν, κατά μόνας. Υπάρχουν τρόποι, τους λέμε καθημερινά. Αλλά εμείς: εγώ κι εσύ· όχι η χώρα, η χώρα επέλεξε να γείρει για να κοιμηθεί πίσω από ένα Σιδηρούν Παραπέτασμα. Σκουριασμένο, και που κόβει.
Στη Θάσο. Πολύ κρύο, και δεν είχαμε πάρει ρούχα. Και του χρόνου, γεροί να ’μαστε. (Ο Α. έκανε μπάνιο, μπήκα κι εγώ για λίγες απλωτές στη θάλασσα. Τα κορίτσια πέρασαν όμορφα). [§] Στην Αθήνα έγινε η συγκέντρωση «Μένουμε Ευρώπη». Μερική επιτυχία. Μακάρι και να μέναμε. Αλλά — πάει.
Δεν θα γράψω Ημερολόγιο σήμερα. Μόνο δύο πράγματα. [§] Τους καιρούς που έρχονται, αν πρέπει να κάνουμε κάτι, είναι τούτο εδώ και μόνο: να προσπαθήσουμε με λύσσα να μη μοιάσουμε με ό,τι χειρότερο έχει να επιδείξει η περίοδος της Μεταπολίτευσης — να κόψουμε μαχαίρι τα «ελικόπτερα», που είναι καθαρά-καθαρότατα ο λόγος των ναζιστών, και τη συγγνωστή διάθεση, για να μην πω ανάγκη, «εκδίκησης». Δεν τίθεται κανένα τέτοιο θέμα, η κυβέρνηση εξουσιοδοτήθηκε διά της ψήφου μας να εφαρμόσει το πρόγραμμά της για τη χώρα, όχι για τους ψηφοφόρους της. Και μια ματιά στους λογαριασμούς των περισσότερων οπαδών τού ΣΥΡΙΖΑ στα social media κάθε τόσο δεν κάνει κακό: θα σας βοηθήσει να καταλάβετε τι πρέπει να αποφεύγετε. Αν το βρίσκετε χριστιανικό όλο αυτό, δεν σας φταίω εγώ. Σταματήστε με το λόγο μίσους, ο λόγος μίσους είναι φασιστικός. [§] Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ό,τι δεν έγινε μέχρι τώρα, αυτό το περίφημο φιλοευρωπαϊκό μέτωπο ας πούμε, δεν πέθανε, κι ας το θάψαμε με την ολιγωρία και την αμεριμνησία μας. Πατρίδα μας μπορεί να είναι μόνο η Ευρώπη. Να πάμε εκεί, ή να τη φέρουμε εδώ. Ή και τα δυο. Σε όχι πολύ καιρό, μέσα από τρικυμία μεγάλη, και με ελάχιστα (ελάχιστα όμως) εφόδια, οφείλουμε να εργαστούμε, και μάλιστα σκληρά, σάμπως να καθόμασταν μια ζωή και να πρέπει να προλάβουμε την πιο αυστηρή διορία. Αυτή η δουλειά είναι που θα μας εξευρωπαΐσει. Και άλλο τίποτε. Και να διαβάζετε πολύ, είναι δοκιμασμένο αυτό, και πιάνει: το φιλοευρωπαϊκό μέτωπο α το φτιάξουν πολύ διαβασμένοι άνθρωποι, όχι «φιλοευρωπαίοι». [§] (Είχαμε τον Ματσαγγάνη στην εκπομπή. Σπουδαίος άνθρωπος, ζηλευτός. — Η στήλη θα παύσει για πέντε ημέρες. Υπομονή, δύναμη και κουράγιο εύχομαι).
Μπορώ να σκεφτώ πολλούς λόγους για τους οποίους αυτή η κυβέρνηση πρέπει να πέσει· μπορώ επίσης, πράγμα που είναι σχεδόν το ίδιο, να σκεφτώ πολλούς λόγους εξαιτίας των οποίων όσο παραμένει στην εξουσία πλήττει ολοένα και πιο τελεσίδικα και μη ανατάξιμα τη χώρα, τους πολίτες της, όλους όσους ζουν εδώ, καθώς και αυτήν ακόμη την ιδέα της Ευρώπης. Αλλά πολλοί από αυτούς τους λόγους έχουν να κάνουν με θέματα αμιγώς πολιτικά: η γενικευμένη οικονομική δυσπραγία σε συνδυασμό με την ανάταση του εθνικού ιδεώδους είναι ένας καλά δοκιμασμένος συνδυασμός, ένας παλιός, δυνατός τρόπος για να συντηρηθεί μία αυταρχική εξουσία στη θέση της — νιώθεται. Κάποιοι άλλοι λόγοι, βέβαια, δεν είναι πολιτικοί: η συμμαχία του εθνικολαϊκιστικού ΣΥΡΙΖΑ με τους ακροδεξιούς ΑΝΕΛ είναι θέμα ηθικής τάξεως, για το οποίο οι συνειδητοποιημένοι και όχι ευκαιριακοί οπαδοί του Τσίπρα κλείνουν, δυστυχώς, μάτια, αυτιά και στόμα (και μύτη…), και θα μπορούσαμε ενδεχομένως να εγείρουμε πολλές ενστάσεις. Μα και πάλι υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία μεταξύ τους, οπότε δεν έχουμε δικαώμα να μπαίνουμε ανάμεσά τους: η Δούρου αίφνης χαίρεται φανερά να κάνει παρέα με τον ίδιο τον Καμμένο —στον οποίο, μην ξεχνάμε, δόθηκαν τα τανκς, όσο και αν αυτό μοιάζει με σενάριο από κόμιξ (κόμιξ για παιδιά, απ’ αυτά που ένας παρανοϊκός villainμε χίλια ψυχολογικά προβλήματα ξεσπά την οργή του πάνω στον πληθυσμό, ιδρώνοντας, φτύνοντας και εκτοξεύοντας ακτίνες λέιζερ)—, ενώ, αν δεν είχαν δοθεί υπερεξουσίες στην Κωνσταντοπούλου, θα επιδείκνυε ορισμένως ίδια συμπεριφορά με τον Δημήτρη Καμμένο, μία επίσης θλιβερή περίπτωση ανδρός που κάποια στιγμή θα μας απασχολήσει πολύ, είμαι σίγουρος. Εκείνο όμως που προσωπικά με φοβίζει και με τρομοκρατεί όσο τίποτε είναι ο εξουσιαστικός-επιθεωρησιακός λόγος των φιλοκυβερνητικών ΜΜΕ: μπορεί μεν να θυμίζει την πολιτική που ασκούσαν τα τελευταία 5 χρόνια και μέχρι τις 25 Ιανουαρίου, οπότε μικρό το κακό, θα έλεγε κανείς, αλλά όχι: δεν είναι πια το ίδιο πράγμα. Ένα μάτσο Αυριανές, χάρτινες, ηλεκτρονικές και τηλεοπτικές, παίζουν ένα βρόμικο, ύπουλο, ύποπτο παιχνίδι συναγελαζόμενες φανερά με την εξουσία, για την οποία δεν τρέφουν κανένα σεβασμό, σε τόσο αισχρό, τόσο οργουελικό βαθμό, που ξεπερνούν την ίδια και την υποτάσσουν στα συμφέροντά τους. Τα Μέσα που βομβαρδίζουν με γελοιότητες ή φρικωδίες τον κόσμο, ή που στρώνουν το δρόμο στη δραχμή, δεν είναι σύμμαχοι του ΣΥΡΙΖΑ και της κυβέρνησης, κι αυτό το κακό θα το βρούμε μπροστά μας. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός και οι δικοί του δεν είναι σε θέση, τώρα, να το καταλάβουν — ίσα-ίσα, χαίρονται με το αδιανόητο Χωνί, φέρ’ ειπείν, που παρουσιάζει τον Σόιμπλε με αίματα, σακατεμένο. Αλλά ήδη υποκαθίστανται από τα τέρατα που τους πλαισιώνουν, κι αυτό θα σκάσει μια μέρα στα χέρια τους. Κι όταν θα σκάσει, δεν θα είναι συμφέρον για κανέναν· ούτε για μας που είμαστε αντίπαλοι της κυβέρνησης. Γιατί, και εκτός όλων των άλλων: αυτά τα ίδια Μέσα, με πρώτες τις τηλεοράσεις, είναι που έβαλαν τη Χρυσή Αυγή στη Βουλή. Αυτά τα ίδια Μέσα. Αυτοί οι ίδιοι άνθρωποι.
Το να είσαι ο βασιλιάς της ποπ κουλτούρας δεν είναι εύκολο, και το να είσαι ο βασιλιάς της ποπ κουλτούρας επί τέσσερις δεκαετίες είναι ακόμη δυσκολότερο: δεν μπορείς να χάσεις, δεν γίνεται να επιτρέψεις στον εαυτό σου να μείνει πίσω, να ξεπεραστεί, ή έστω να ξεκουραστεί — κι αυτός ακριβώς είναι ο συντομότερος και ασφαλέστερος δρόμος για την καταστροφή, όχι μόνο για την εκθρόνισή σου. Όταν είσαι ο βασιλιάς της ποπ κουλτούρας είτε δεν μπορείς να το αντέξεις επί πολύ, οπότε και καταρρέεις, είτε είσαι ο Στίβεν Κινγκ. Και, όταν είσαι ο Στίβεν Κινγκ, απλώς δεν μπορεί να σε αγγίξει τίποτε, και σίγουρα όχι οι φωνές διαμαρτυρίας κάποιων: «Έι! αυτό δεν ήταν τόσο καλό — έι! σε τούτο εδώ πρέπει να βαριόταν, δεν το νομίζετε κι εσείς;» Γιατί είναι φωνές κούφιες και άνευ σημασίας. Και αστείες. [§] Η Αναβίωση είναι ένα από τα βασικότερα μυθιστορήματα του Κινγκ (και από τα πιο ανατριχιαστικά), και μιλώ για το κόρπους του πλέον. Μπορεί μόλις να υπαινίχθηκα πως το έργο του είναι τόσο σημαντικό στο σύνολό του που είναι ανόητο να ξεχωρίζεις αρνητικά κάποια βιβλία —σαν να χαρακτηρίζεις μέτρια κάποια σχέδια με κάρβουνο του Πικάσο—, αλλά δεν ισχύει καθόλου το αντίθετο. Είμαι σίγουρος πως στο προσωπικό Top-10 πολλών από μας, αν όχι των περισσοτέρων, η Αναβίωση θα βρει σίγουρα μία θέση. Και είναι το βιβλίο εκείνο που, περισσότερο από πολλά άλλα, έχει τα φόντα να γεννήσει άλλη μια γενιά αναγνωστών της πρώιμης περιόδου του. Γιατί; Όχι βέβαια μόνο επειδή είναι μια ιστορία καλογραμμένη, λεπτοδουλεμένη, απλωμένη σε πέντ’-έξι δεκαετίες, με δεκάδες αξιομνημόνευτες φράσεις, από αυτές που ο δάσκαλος μας χαρίζει όλη μας τη ζωή με απλοχεριά, με χιούμορ, με ζωντάνια, με κριτική στην κρατούσα θρησκεία, με φαντασία συγκρατημένα αχαλίνωτη, με μια πλοκή σχεδόν αόρατη, που σιγά-σιγά, και ανεπαίσθητα, τυλίγεται γύρω από τους ήρωες και τους σφίγγει (και τους σφίγγει το λαιμό), με έναν κεντρικό χαρακτήρα φοβερής, σπάνιας δυναμικής, με ένα καταληκτήριο κρεσέντο τόσο έντονο, τόσο παθιασμένο και τόσο τρομακτικό όσο λίγα, καθώς τέτοια ή παρόμοια χαρακτηριστικά έχουν και άλλα του μυθιστορήματα· και, αν μη τι άλλο, όλα τους είναι καλά δουλεμένα και καλά, πολύ καλά κουρντισμένα, σαν λεπτεπίλεπτοι, ακριβοί ωρολογιακοί μηχανισμοί. Όχι γι’ αυτά. Αλλά —μολονότι, ξαναλέω, είναι όλα αυτά, και άλλα πολλά ακόμη— γιατί εδώ ο Κινγκ, τη στιγμή που λες ότι είναι πια καιρός να αλλάξει, και να κάνει ίσως άλλα πράγματα, τη στιγμή κατά την οποία πράγματι κάνει μία αδιανόητη στροφή με την τριλογία που ξεκίνησε με τον καταπληκτικό Κύριο Μερσέντες, που δεν τον έβαλε απλώς στη χορεία των συγγραφέων Αστυνομικών θρίλερ αλλά απευθείας στην κορυφή τους, εδώ, στην Αναβίωση, βάζει το κεφάλι κάτω (και βουτάει και το δικό μας από το σβέρκο), σφίγγει πεισματάρικα τα δόντια και ξαναγυρνά για μια τελευταία και αποστομωτική φορά σε όλο του το παρελθόν, κορφολογώντας ό,τι χρειάζεται για —θα έλεγες— να ξεμπερδέψει οριστικά μαζί του: με τον καλό ή με τον δύσκολο τρόπο. Και δεν παίρνει στοιχεία μόνο από το δικό του λογοτεχνικό παρελθόν, και μάλιστα πολλά, ούτε αποκλειστικά από την προσωπική του πορεία, από το βίο του: από την παιδική του ηλικία μέχρι την ομολογημένη εξάρτησή του από τα ναρκωτικά και το αλκοόλ, ή από τη σχέση του με το ροκ, και τις ροκ μπάντες, μέχρι το πάθος του με τα αυτοκίνητα, για να αναφέρω μόνο δυο-τρία: παίρνει στοιχεία, και το κάνει φανερά, δεν το κρύβει, κάθε άλλο, από τα νεανικά του διαβάσματα, από τον τρόπο που τον σημάδεψαν (όπως σημάδεψαν για πάντα και μας, και μας πονάνε) και από το πώς ένιωθε όταν πρωτοταξίδεψε μαζί μ’ εκείνους τους συγγραφείς. Το κάνει να φαίνεται απλό, ιδίως όταν επαναλαμβάνει κάποιες κλασικές, στερεότυπες φράσεις του Λάβκραφτ (δεν εννοούσα μόνο αυτόν και τον Κύκλο του όταν είπα για νεανικά διαβάσματα, κυρίως είχα κατά νου τους μεγάλους Αμερικανούς, όπως τον Χόθορν και τον Μέλβιλ), αλλά δεν είναι. Είναι δύσκολο (και επικίνδυνο), και για λίγους. [§] Η Αναβίωση, για να μην τραβήξει σε μάκρος η παρούσα καταχώριση, είναι με δυο λόγια ο Μόμπι-Ντικ της Λογοτεχνίας Τρόμου, κοιταγμένος σε έναν σπασμένο παραμορφωτικό καθρέφτη.[§] (Αυτό εδώ δεν είναι ένα σημείωμα που είχε σκοπό να εξετάσει «σφαιρικά» το αδιανόητα ποιοτικό και πρωτότυπο έργο, και μάλιστα σε τόσο μεγάλες ποσότητες του Κινγκ, ίσα-ίσα. Αλλά μέσα στις σελίδες του Ημερολογίου θα αναφερθώ πάλι και πάλι σ’ αυτόν, εξ ανάγκης).
Δεν ξέρω γιατί διαβάζουμε. Ίσως να το κάνουμε απλώς από καλά μπηγμένη στον κοινωνικό ιστό γενετική συνήθεια, ίσως η ανάγνωση να είναι ένα meme, μία μονάδα πολιτισμικής μεταβίβασης, καθώς είναι κάτι που μας ακολουθεί, ή το ακολουθούμε, από τότε που δεν υπήρχαν τα βιβλία, για την ακρίβεια: από πολύ πιο παλιά, από τότε που δεν υπήρχε καν η γραφή ή και αυτή η ιδέα της γραφής, από τότε που υπήρχαν μόνο οι λέξεις-που-σκαρώνουν-τις-ιστορίες, εκείνες τις παλιές, παμπάλαιες ιστορίες που πάλιωναν γενιά τη γενιά ακόμη περισσότερο και που ψιθυρίζονταν κοντά στη φωτιά. Τότε, τον παλιό-παλιό καιρό των αρχέγονων φυλών. Γιατί, στ’ αλήθεια, δεν μπορείς να ξεφύγεις από τις ιστορίες: οι ιστορίες γέννησαν ακόμη και τους θεούς, όλους τους θεούς, τότε, τα πρώτα-πρώτα χρόνια, τον παλιό-παλιό καιρό των αρχέγονων φυλών, τότε που γεννήθηκε η μαγεία, που γέννησε με τη σειρά της τη θρησκεία, που γέννησε με τη σειρά της την τέχνη, που γέννησε με τη σειρά της καινούριες θρησκείες και καινούριους θεούς — και καινούρια μαγεία: από τους τραγικούς, μέχρι τον Τζόις. Ίσως λοιπόν να διαβάζουμε επειδή έτσι μάθαμε: όπως μάθαμε να περπατάμε, να οργώνουμε και να κυνηγάμε, ή να πολεμάμε και να φτιάχνουμε οικογένειες και πόλεις και νόμους — εντέλει: να επιβιώνουμε. Και για τον ίδιο λόγο κάνουμε και αφηγηματικές τελετές, τελετές που επαναλαμβάνουν μία χιλιομυριοειπωμένη ιστορία (μα πάντα νέα, πάντα νεογέννητη, και πάντα για μας, είτε είναι μια βάπτιση είτε μια τελετή αποφοίτησης), και για τον ίδιο επίσης λόγο παρακολουθούμε θεάματα: είναι το ίδιο κι αυτά με τις προφορικές ή γραπτές ιστορίες, είναι μια ανάγνωση που γίνεται αλλιώς, χωρίς να ακούς και χωρίς να διαβάζεις, απλώς κοιτώντας και, λιγότερο ή περισσότερο, συμμετέχοντας: οι μαγικές τελετουργίες γεννήθηκαν επίσης τον παλιό-παλιό καιρό των αρχέγονων φυλών, και γέννησαν τα θρησκευτικά μυστήρια, και όλα τα είδη θεάτρου, και τον κινηματογράφο, και την τηλεόραση, και τα games. Ίσως λοιπόν να βλέπουμε σινεμά επειδή έτσι μάθαμε: όπως μάθαμε να επιβιώνουμε. Την ανάγκη μας για κινηματογράφο γεννά μία μονάδα πολιτισμικής μεταβίβασης μπηγμένη στο μυαλό μας. Είμαστε όλοι μας παιδιά της μεταφοράς και της αλληγορίας, του μύθου και των διδαγμάτων, του φόβου και της εκδίκησης, του διαρκούς πολέμου με τη μοίρα, των συμπτώσεων, των μαγικών περιπετειών, των θρυλικών αναζητήσεων, των ερώτων ανάμεσα στους θεούς, και ανάμεσα στους θεούς και στη θνητή ανθρωπότητα, του θανάτου και της αιώνιας καταδίκης, των αενάων επαναλήψεων και των καινοφανών συμβάντων, όλων των στοιχείων που συναπαρτίζουν μια ιστορία — και φυσικά είμαστε παιδιά των τεράτων που κρύβονται στο σκοτάδι περιμένοντας να περάσεις από μπροστά σου για να σε φάνε, αν δεν τα σφάξεις πρώτος με το σπαθί σου. Γι’ αυτό διαβάζουμε ίσως, γι’ αυτό πηγαίνουμε στον κινηματογράφο, γι’ αυτό μάς συγκινούν και έλκουν τόσο μα τόσο πολλούς από μας οι ταινίες και τα βιβλία τρόμου, φρίκης και χαμού: επειδή αυτά, ή κυρίως αυτά, συνδιαλέγονται καλύτερα με τα παλιά, τα αρχέγονα, τα πρώτα-πρώτα, κι επειδή θέλουμε αυτό το δεσμό με το παρελθόν, τον αποζητούμε, επειδή το παρελθόν είναι μία μήτρα ζωής, κάτι που γεννά, ενώ το μέλλον είναι μία ανοιχτή προς το μέρος μας χοάνη, βαλμένη στο τέλος αυτής της κατηφόρας όπου έχουμε παρασυρθεί και πέφτουμε — επειδή το μέλλον είναι θάνατος. [§] Αλλά πάλι δεν ξέρω.